Их хөлгөний буддизм (2р хэсэг)

Өмнөх - Их хөлгөний буддизм (1р хэсэг)

Японы нэрт буддизм судлаач Сасаки Шизука профессорын ганцаарчилсан лекцээс.

• Авидармын буддизмаас салаалалт үүссэн

Их хөлгөний буддизм (1-р хэсэг)

Японы нэрт буддизм судлаач Сасаки Шизука профессорын ганцаарчилсан лекцээс.

Цаг хугацаа (3-р хэсэг)

Өмнөх - Цаг хугацаа (2-р хэсэг)

“Цагийг ухраавал биетүүдийн хөдөлгөөний чиглэл эсрэг болох боловч, хүчний чиглэл эсрэг болохгүй.”

Цаг хугацаа ухраад эхэлбэл ертөнц юу болох бол?

Цаг хугацаа (2-р хэсэг)

Өмнөх - Цаг хугацаа (1-р хэсэг)

Макро ертөнцөд “цаг хугацаа ухрах боломжгүй” боловч, микро ертөнцөд бол “цаг хугацаа ухрах боломжтой”.

Бид бүхэн ямар нэгэн зүйлийг ажиглах үедээ цаг хугацааг ямагт “өнгөрсөн → ирээдүй” гэсэн чиглэл рүү урсаж байна гэж бодоцгоодог. Тэгээд, “ирээдүй → өнгөрсөн” гэсэн урвуу чиглэл рүү цаг ухрах нь байх боломжгүй зүйл гэж боддог.

Яагаад тэгж боддог юм бол?

Цаг хугацаа (1-р хэсэг)

1983 онд Киото хотод өрнө дорнын зүсэн зүйлийн эрдэмтэн судлаачид чуулж, “Цаг хугацаа” гээч юмны тухай хэлэлцжээ. Гэвч үр дүнд нь, салбар бүрийн илтгэлүүд дээр бусад салбарын хүмүүсээс тавьсан асуултууд оогт байндаа тусахгүй байгаа нь илэрсэн төдий л явдал болсон гэдэг.

Хиймэл амьдрал (4р хэсэг)

Өмнөх - Хиймэл амьдрал (3р хэсэг)

Ингэхэд би тэднийг бие биесээ хууран мэхэлж, зальдаж паразитлан үржиж байгааг хараад “Оюун ухаантай болжээ” гэж бодсон юм биш. Хачирхалтай сигналаар харилцаж, секс хийж байхад нь ч оюун ухаантай юм байна гэж бодоогүй. Магад интернэтийн сүлжээгээр минь дамжаад бүх дэлхийгээр тархаж, хүн төрөлхитөнийг устгасан ч би тэднийг оюун ухаантайд тооцохгүй биз.

Дармапада номын хураангуй (4-р хэсэг)

Өмнөх - Дармапада номын хураангуй (3-р хэсэг)

4.       Ертөнц хоосон

Сүсгээс илүү өөрийгөө чандлах

“Шагжамүнийн буддизм”-ын хамгийн том онцлог юу вэ? гэж асуувал, бичигч би “Өөрийгөө чандлах систем” гэж хариулах болов уу. Ер бусын нууц далд ид шидэнд итгэлгүй, амьд явахын элдэв зовлон гасланг гагцхүү өөрөөс л болсон асуудал хэмээн тунгааж, өөрийгөө чандлан баримтлах дундаас шийдлийг олж гаргах. Энэ л Шагжамүнийн буддизмын үндсэн хандлага юм. Уул нь шашин гэхээр хүний оюуныг давсан ямар нэгэн зүйлд итгэн сүслэж, түүнээ сэтгэлийн тулах цэгээ болгон амьдрахыг заан хэлдэг хэдий ч, энэ хэмжүүрээр шинжих юм бол Шагжамүнийн буддизм нь шашин гэх хүрээлэлд багтахгүй ч байж мэднэ.

Шударга ёсны лекц 2-2: Дээгүүр болон доогуур зэрэглэлийн таашаал

Өмнөх - Нэгэн компаний алдаа

Сандел: Өмнөх лекцээр Жереми Бентамын утилитаризмыг эсэргүүцсэн саналуудын талаар хэлэлцсэн. Та бүхнээс хоёр төрлийн няцаалт гарч ирсэн. Нэг дэхь нь “Утилитаризм бол үнэмлэхүй олонхын төлөөх үнэмлэхүй аз жаргалыг чухалчилдаг учир, хувь хүний эрхийг дээдэлж чаддаггүй” гэсэн санаа байсан.

Шударга ёсны лекц 2-1: Нэгэн компаний алдаа

Өмнөх - Амьд үлдэхийн төлөөх "аллага"

Сандел: Өмнөх лекцээр бид усан онгоцны гишүүд болох Дадли болон Стивенс нарын шүүх хурлын тухай хэлэлцсэн. Далайд осолдсон залуус балчир хүүг алж идсэн тухай хэрэг. Юуны өмнө мэтгэлцээний агуулгыг эргэн санана уу. Хөлгийн ахмад болон залуурчин юу хийсэн, хийсэн зүйлийнх нь талаар ямар ямар саналууд гарсан билээ? Тэдгээрийг толгойдоо сэргээж аваад, философич Жереми Бентамын Утилитаризм (Utilitarianism)-ын тухай яриандаа орцгооё.

Шударга ёсны лекц 1-2: Амьд үлдэхийн төлөөх "аллага"

Өмнөх - Золиосны амийг сонгож болох уу?

Сандел: Өмнөх лекцээр ёс суртахууны дилеммаг тойрсон хэд хэдэн хийсвэр жишээг тойруулан ярилцсан. Төмөр замын осол, эмч, эрүүл мөртлөө эрхтнээ сугалуулах шахсан хүний тухай ярилцсан. Тэгээд лекцийн явцаас 2 зүйл ойлгогдож ирсэн.

Шударга ёсны лекц 1-1: Золиосны амийг сонгож болох уу?

Профессор Майкл Сандел лекцийн танхимын индэр дээр гарч ирэн, оюутнууд алга ташсаар хичээл эхлэв.

Дармапада номын хураангуй (3-р хэсэг)

Өмнөх - Дармапада номын хураангуй (2-р хэсэг)

3.       Шуналыг хаях нь

Бүү шуна

Хүний сэтгэл дотор үнэнхүү олон янзын нисванисууд байдаг. Шөнийн хонхыг 108 удаа цохьдог нь нисванисын тоо юм аа гэж ярилцах нь бий ч, яаж тоолохоос хамаараад түүнээс ч олон байх боломжтой. Тэр мэт тоогүй олон нисванисууд үргэлж биднийг шаналгаж, үйл хөдлөлийг маань будилуулах ярвигтай оршихуйнууд боловч, түүн дотроо “мунхаг”-тай ч эн зэрэгцэхүйц чухал этгээд болох “шунал” гээчийн тухай энэ удаад ярилцъя.

Дармапада номын хураангуй (2-р хэсэг)

Өмнөх - Дармапада номын хураангуй (1-р хэсэг)

2.        Атаархлаас хөндийрөх нь

Энэ хорвоо бүхэлдээ карма

Өмнөх хэсэгт Dukkha буюу зовлонгийн үнэний тухай өгүүлсэн. Тэгвэл ерөөс яагаад хүний сэтгэлд тэр мэт зовлонгууд үүсдэг юм бол? 2-р хэсэгтээ түүний суурь шалтгааны тухай эргэцүүлэн харцгаая.

Дармапада номын хураангуй (1-р хэсэг)

Оршил

Аль ч эрдэм номд нас залуу, тархи сийрэг дээрээ шамдан суралцахгүй бол оройтно гээч явдал үнэхээр байдаг. Харин буддизмд суралцахын хувьд гэвэл насны хамаарал гэж үгүй. 50 нас, 60 наснаасаа эхэлсэн ч ер оройтсон болохгүй. Эсрэгээрээ бараг залуу үеэс илүү суралцахад тохиромжтой байж мэднэ. Дунд ахимаг насны хүмүүс амьдралын зовлон гашууг голдоо ортол мэдэрсэн байдаг нь, тэднийг залуу хүмүүсээс илүүтэй хичээнгүйлэн шамдаж, сэтгэлээсээ суралцах шалтгаан болдог.

Ингээд энэ удаад буддизмд суралцах хүсэлтэй хүмүүсийн зайлшгүй унших ёстой сурах бичиг болох “Дармапада (буюу Номын шүлэг)” судрыг толилуулж байна.

31. Соссюр. Ертөнцийг ангилах нь

Өмнөх - 30. Хайдеггер. Оршихуй гэдэг бол хүний дотор үүсдэг зүйл

Явж явж тэгээд оршихуй гэж юу болж таарав аа?

Энэ асуултын хариу болгож, Швейцарийн хэл судлаач Соссюрын (1857 - 1913) философи бяцхан сэжүүр өгч магадгүй юм.

30. Хайдеггер. Оршихуй гэдэг бол хүний дотор үүсдэг зүйл

Өмнөх - 29. Гуссерль. Бүхий л үзэгдэл хаанаас ирнэ вэ?

Гуссерль бүхий л мэдлэгийн салбарын онолуудыг “Субъектив ухамсрын туршлага” дээр суурилан засч тайлбарлах цоо шинэ мэдлэгийн салбар буюу Үзэгдэл судлалыг үндэслэн санаачилжээ. Тэр бол туйлаас амбицлаг хийгээд өргөн хүрээний оролдлого байсны дээр, өнөөдөр ч Үзэгдэл судлалын фенүүд олон бий.

Шинэ Нобел - Өөрийгөө идэгч эсүүд

- Үнэн байж магадгүй ч, олж тогтооход туйлын хүндрэлтэй. Бүх насаа зориулаад ч үр дүнгүй дуусч мэднэ.

Тухайн үедээ тийн хэлэгдэж, судлаачид төдийлөн ойртон сонирхдоггүй байсан "Аутофаги" гэх механизмыг судалж эхэлсэн Токиогийн их сургуулийн дэд профессор Осүми. Түүний 30 шахам жилийн нөр хөдөлмөрийн үр дүн болж, тэрээр өнгөрсөн оны Нобелтоноор тодрон 2 тэрбум төгрөгөөр байлагдсан билээ.

29. Гуссерль. Бүхий л үзэгдэл хаанаас ирнэ вэ?

Өмнөх - 28. Беркли. Орших гэдэг бол мэдрэх явдал юм

“Хүний оюун санаа (мэдрэхүй) мэдэрдэг учраас л биет оршин байдаг”. Ийн зоримог ам гарах Берклийн философи нээрээ л анхаарал татам зүйл байлаа.

Гэсэн ч гэлээ, бид бүгдийн өдөр тутмын ердийн мэдрэмжийг дагах юм бол “Яалаа гэж дээ, харин ч эсрэгээрээ биз дээ? Биет (матери) оршин байгаа учраас л хүн биетийг мэдэрдэг шүү дээ” гэж өөрийн эрхгүй хэлмээр санагдана.

28. Беркли. Орших гэдэг бол мэдрэх явдал юм

Өмнөх - 27. Ньютон. Тэнгэр газрын оршихуй бүгд нэг дүрэмд захирагдана

Ньютоны механикийн онол бүрэн боловсорсон нь хүн төрөлхитөнд асар том дэвшил болов. Гэсэн ч, түүний хойно квант механикийн онол гэх шинэ мэдлэгийн салбар тодрон цухуйж, “Энэ сансар огторгуй гэдэг чинь бас ч яг Ньютоны механикийн онол шиг хэдэн бөмбөгний энгийн хөдөлгөөнөөр тайлбарлагдах эд биш шиг байна” маягийн сэжүүр төрөн гарах боловч, гэхдээ энэ бол бүүр хожмын явдал. Юутай ч хорвоо ертөнц дээрх баргийн зүйлийг Ньютоны механикийн онолоор хүүрнэн өгүүлэх боломжтой болсон юм.

Квалиа (7) - Дайвар үзэгдлийн парадокс

Өмнөх - Квалиа (6) - Идэвхгүй ухамсрын тайлбар

• Яагаад тархи квалиаг хүүрнэж чадна вэ?

Жишээ нь, физикчдын шинжлэх ухаанч байр суурийг үнэмшин Дайвар үзэгдлийн тайлбарыг баримтлаад, “Квалиа болон материйн хооронд ямар ч физик холбоо байдаггүй” гэж бодъё л доо.

27. Ньютон. Тэнгэр газрын оршихуй бүгд нэг дүрэмд захирагдана

Өмнөх - 26. Демокрит. Оршихуйн язгуур махбод бол атом

НТӨ гэгдэх эрт цагт Демокритийн хүрч очсон туйлын үр дүн болох “Атом онол”. Гэвч түүнээс хойш шинжлэх ухаан хөгжиж, атомын онол дахин ярианы сэдэв болох хүртлээ ойролцоогоор 2,000 шахам жилийн хугацааг шаардах болно.

26. Демокрит. Оршихуйн язгуур махбод бол атом

Өмнөх - 25. Парменид. Оршихуй үүрд үл хувирна

Хераклит “Оршихуй хувирна” гэж өгүүлж, Парменид “Оршихуй үл хувирна” гэж өгүүлэв.

“Юмс хувирна” VS “Юмс үл хувирна”. Чухам аль нь үнэн бол?

Навч огтлогч

Номхон далай, Атлантын далай, тэгээд Хойд ба Өмнөд Америк тивийн уулзвар цэг "Панамын суваг". Энэхүү "4 замын уулзварын" хажуугаар халуун орны өтгөн ой нэлийнэ. Түүний уудам боловч өвч шигүү ширэнгэ дунд өчүүхнээс өчүүхэн шоргоолжнууд өөрөөсөө хэд дахин том навчийг толгой дээрээ өргөн, мөчир газар ялгалгүй хөндлөн гулд давхилдана.

Тэднийг "Навч огтлогч (Leaf-cutter)" гэдэг. Яг л нэрнийхээ дагуу модны "навчыг огтолж", үүр рүүгээ зөөж буй нь тэр.

25. Парменид. Оршихуй үүрд үл хувирна

Өмнөх - 24. Хэраклит. Оршихуй үргэлж хувирна

Хераклит “Бүхий л зүйлс хувиран өөрчлөгдөнө” гэж өгүүлэн, тэрхүү өөрчлөлт нь Логос хэмээх тогтсон хуулинд захирагддаг хэмээн тунгаав.

Тэгтэл тэрхүү Хераклитын санааг тас хөндлөн эсэргүүцэх нэгэн гарч ирсэн нь, түүнтэй нэгэн цаг үед амьдарч явсан философич Парменид (НТӨ 515 – 450 хавьцаа) гэгч байлаа.

Парменид ингэж боджээ.

-   Яалаа гэж. Оршихуй хувирна гэж юу гэсэн хэл вэ. Оршихуй гэдэг бол хэрхэвч хувирашгүй ТИЙМ ЗҮЙЛ юм.

24. Хераклит. Оршихуй үргэлж хувирна

Бид ердийн үед огт мэдээжийн мэтээр “Тэнд алим (оршин) байна” гэхчлэн ярьдаг. Гэвч, “оршин байна” гэдэг чухамдаа юу гэсэн үг юм бол?

Бурхан үхсэн ертөнцөд

Өмнөх - 23. Ницше. Шашин, ёс суртахуун мэт бол сул доройтнуудын ресентимент

Сүслэн бишрэх, тахин шүтэх, наминчлан залбирах. Хүмүүний бурханд хандах ариун зан үйл. Гэтэл түүнийг нь “Сул доройтнуудын ердийн муу ресентимент (атаа жөтөө)-ээс төрсөн зүйл” гэж ам гарах Ницше. Тэрээр мөн ингэж хэлжээ.

-       Бидний хүн төрөлхитөн одоо нэгэнт бурханд итгэж чадахгүй. Хүмүүс нийлж цуглаж байгаад бурхныг алж орхисон.

23. Ницше. Шашин, ёс суртахуун мэт бол сул доройтнуудын ресентимент

Өмнөх - 22. Томас Аквин. Шашин ба Философи. Аль нь үнэн бэ?

Гэвч Томас Аквины эрэлхэг тулааныг үл харгалзан, хүний рационаллаг шинжийн хүч нөлөө үе улирах бүрийд түрэн томорсоор байлаа.

22. Томас Аквин. Шашин ба Философи. Аль нь үнэн бэ?

Өмнөх - 21. Августин. Хүн бол бурхны ивээлгүйгээр аврагдах боломжгүй

Августины ачаар Христийн шашны номлол нэг мөр болж, сүмүүдийн хувьд тогтвортой тайван цаг үе хэсэг үргэлжлэв ээ. Тэгтэл 12-р зуун гарах үеэр тэдний сүсэг бишрэлийг ганхуулахуйц нэгэн том хэрэг мандав. Эртний Грекийн Аристотелийн бичсэн ном судрууд Латин хэлэнд хөрвүүлэгдэн, өрнийн Христийн шашны бүсэд нэвтрэн орж ирэх нь тэр ээ.

Бодит ертөнц

 -     Өөрийнхөө чадварыг массын 25%-с доогуур гэж боддог хүн гараа өргөнө үү?

Ингэж асуувал хэн ч гараа өргөхгүй.

-     Тэгвэл дундажаас дээгүүр гэж боддог хүн гараа өргөнө үү?

Ойролцоогоор 80% нь гараа өргөнө.

21. Августин. Хүн бол бурхны ивээлгүйгээр аврагдах боломжгүй

Өмнөх - 20. Есүс Христ. Дэргэдэх хүнээ хайрла

-       Загалмайд цовдлогдсон Есүс буцаж амь оржээ! Тэр үнэхээр жинхэнэ аврагч эзэн мөн байж!

хэмээн баталж, 300-аад он хүртэл окулт шашин гэгдэн хориглогдож байсан Христын шашин боловч, түүнд итгэгч Константин Ромын эзэнт улсын эзэн хаан болсноор тийнхүү ганц тонгоролтоор нуман тулгуураас мултарч, Ромын эзэнт улсад түүний номлол хүлээн зөвшөөрөгдөх нь тэр. Улмаар 381 онд Ромын эзэнт улсын төрийн шашин хүртэл болж, эсрэгээрээ түүнээс бусад шашныг хориглох шийдвэр гарав. Ингэж Христ нь тухайн үеийн дэлхийн эзэнт гүрний дотор өөрийн хөдлөшгүй байр сууринд амжилттай хүрчээ.