Хиймэл амьдрал (4р хэсэг)

Өмнөх - Хиймэл амьдрал (3р хэсэг)

Ингэхэд би тэднийг бие биесээ хууран мэхэлж, зальдаж паразитлан үржиж байгааг хараад “Оюун ухаантай болжээ” гэж бодсон юм биш. Хачирхалтай сигналаар харилцаж, секс хийж байхад нь ч оюун ухаантай юм байна гэж бодоогүй. Магад интернэтийн сүлжээгээр минь дамжаад бүх дэлхийгээр тархаж, хүн төрөлхитөнийг устгасан ч би тэднийг оюун ухаантайд тооцохгүй биз.

Дармапада номын хураангуй (4-р хэсэг)

Өмнөх - Дармапада номын хураангуй (3-р хэсэг)

4.       Ертөнц хоосон

Сүсгээс илүү өөрийгөө чандлах

“Шагжамүнийн буддизм”-ын хамгийн том онцлог юу вэ? гэж асуувал, бичигч би “Өөрийгөө чандлах систем” гэж хариулах болов уу. Ер бусын нууц далд ид шидэнд итгэлгүй, амьд явахын элдэв зовлон гасланг гагцхүү өөрөөс л болсон асуудал хэмээн тунгааж, өөрийгөө чандлан баримтлах дундаас шийдлийг олж гаргах. Энэ л Шагжамүнийн буддизмын үндсэн хандлага юм. Уул нь шашин гэхээр хүний оюуныг давсан ямар нэгэн зүйлд итгэн сүслэж, түүнээ сэтгэлийн тулах цэгээ болгон амьдрахыг заан хэлдэг хэдий ч, энэ хэмжүүрээр шинжих юм бол Шагжамүнийн буддизм нь шашин гэх хүрээлэлд багтахгүй ч байж мэднэ.

Шударга ёсны лекц 2-2: Дээгүүр болон доогуур зэрэглэлийн таашаал

Өмнөх - Нэгэн компаний алдаа

Сандел: Өмнөх лекцээр Жереми Бентамын утилитаризмыг эсэргүүцсэн саналуудын талаар хэлэлцсэн. Та бүхнээс хоёр төрлийн няцаалт гарч ирсэн. Нэг дэхь нь “Утилитаризм бол үнэмлэхүй олонхын төлөөх үнэмлэхүй аз жаргалыг чухалчилдаг учир, хувь хүний эрхийг дээдэлж чаддаггүй” гэсэн санаа байсан.

Шударга ёсны лекц 2-1: Нэгэн компаний алдаа

Өмнөх - Амьд үлдэхийн төлөөх "аллага"

Сандел: Өмнөх лекцээр бид усан онгоцны гишүүд болох Дадли болон Стивенс нарын шүүх хурлын тухай хэлэлцсэн. Далайд осолдсон залуус балчир хүүг алж идсэн тухай хэрэг. Юуны өмнө мэтгэлцээний агуулгыг эргэн санана уу. Хөлгийн ахмад болон залуурчин юу хийсэн, хийсэн зүйлийнх нь талаар ямар ямар саналууд гарсан билээ? Тэдгээрийг толгойдоо сэргээж аваад, философич Жереми Бентамын Утилитаризм (Utilitarianism)-ын тухай яриандаа орцгооё.

Шударга ёсны лекц 1-2: Амьд үлдэхийн төлөөх "аллага"

Өмнөх - Золиосны амийг сонгож болох уу?

Сандел: Өмнөх лекцээр ёс суртахууны дилеммаг тойрсон хэд хэдэн хийсвэр жишээг тойруулан ярилцсан. Төмөр замын осол, эмч, эрүүл мөртлөө эрхтнээ сугалуулах шахсан хүний тухай ярилцсан. Тэгээд лекцийн явцаас 2 зүйл ойлгогдож ирсэн.

Шударга ёсны лекц 1-1: Золиосны амийг сонгож болох уу?

Профессор Майкл Сандел лекцийн танхимын индэр дээр гарч ирэн, оюутнууд алга ташсаар хичээл эхлэв.

Дармапада номын хураангуй (3-р хэсэг)

Өмнөх - Дармапада номын хураангуй (2-р хэсэг)

3.       Шуналыг хаях нь

Бүү шуна

Хүний сэтгэл дотор үнэнхүү олон янзын нисванисууд байдаг. Шөнийн хонхыг 108 удаа цохьдог нь нисванисын тоо юм аа гэж ярилцах нь бий ч, яаж тоолохоос хамаараад түүнээс ч олон байх боломжтой. Тэр мэт тоогүй олон нисванисууд үргэлж биднийг шаналгаж, үйл хөдлөлийг маань будилуулах ярвигтай оршихуйнууд боловч, түүн дотроо “мунхаг”-тай ч эн зэрэгцэхүйц чухал этгээд болох “шунал” гээчийн тухай энэ удаад ярилцъя.

Дармапада номын хураангуй (2-р хэсэг)

Өмнөх - Дармапада номын хураангуй (1-р хэсэг)

2.        Атаархлаас хөндийрөх нь

Энэ хорвоо бүхэлдээ карма

Өмнөх хэсэгт Dukkha буюу зовлонгийн үнэний тухай өгүүлсэн. Тэгвэл ерөөс яагаад хүний сэтгэлд тэр мэт зовлонгууд үүсдэг юм бол? 2-р хэсэгтээ түүний суурь шалтгааны тухай эргэцүүлэн харцгаая.

Дармапада номын хураангуй (1-р хэсэг)

Оршил

Аль ч эрдэм номд нас залуу, тархи сийрэг дээрээ шамдан суралцахгүй бол оройтно гээч явдал үнэхээр байдаг. Харин буддизмд суралцахын хувьд гэвэл насны хамаарал гэж үгүй. 50 нас, 60 наснаасаа эхэлсэн ч ер оройтсон болохгүй. Эсрэгээрээ бараг залуу үеэс илүү суралцахад тохиромжтой байж мэднэ. Дунд ахимаг насны хүмүүс амьдралын зовлон гашууг голдоо ортол мэдэрсэн байдаг нь, тэднийг залуу хүмүүсээс илүүтэй хичээнгүйлэн шамдаж, сэтгэлээсээ суралцах шалтгаан болдог.

Ингээд энэ удаад буддизмд суралцах хүсэлтэй хүмүүсийн зайлшгүй унших ёстой сурах бичиг болох “Дармапада (буюу Номын шүлэг)” судрыг толилуулж байна.

31. Соссюр. Ертөнцийг ангилах нь

Өмнөх - 30. Хайдеггер. Оршихуй гэдэг бол хүний дотор үүсдэг зүйл

Явж явж тэгээд оршихуй гэж юу болж таарав аа?

Энэ асуултын хариу болгож, Швейцарийн хэл судлаач Соссюрын (1857 - 1913) философи бяцхан сэжүүр өгч магадгүй юм.

Шинэ Нобел - Өөрийгөө идэгч эсүүд

- Үнэн байж магадгүй ч, олж тогтооход туйлын хүндрэлтэй. Бүх насаа зориулаад ч үр дүнгүй дуусч мэднэ.

Тухайн үедээ тийн хэлэгдэж, судлаачид төдийлөн ойртон сонирхдоггүй байсан "Аутофаги" гэх механизмыг судалж эхэлсэн Токиогийн их сургуулийн дэд профессор Осүми. Түүний 30 шахам жилийн нөр хөдөлмөрийн үр дүн болж, тэрээр өнгөрсөн оны Нобелтоноор тодрон 2 тэрбум төгрөгөөр байлагдсан билээ.

Квалиа (7) - Дайвар үзэгдлийн парадокс

Өмнөх - Квалиа (6) - Идэвхгүй ухамсрын тайлбар

• Яагаад тархи квалиаг хүүрнэж чадна вэ?

Жишээ нь, физикчдын шинжлэх ухаанч байр суурийг үнэмшин Дайвар үзэгдлийн тайлбарыг баримтлаад, “Квалиа болон материйн хооронд ямар ч физик холбоо байдаггүй” гэж бодъё л доо.

Навч огтлогч

Номхон далай, Атлантын далай, тэгээд Хойд ба Өмнөд Америк тивийн уулзвар цэг "Панамын суваг". Энэхүү "4 замын уулзварын" хажуугаар халуун орны өтгөн ой нэлийнэ. Түүний уудам боловч өвч шигүү ширэнгэ дунд өчүүхнээс өчүүхэн шоргоолжнууд өөрөөсөө хэд дахин том навчийг толгой дээрээ өргөн, мөчир газар ялгалгүй хөндлөн гулд давхилдана.

Тэднийг "Навч огтлогч (Leaf-cutter)" гэдэг. Яг л нэрнийхээ дагуу модны "навчыг огтолж", үүр рүүгээ зөөж буй нь тэр.

Бодит ертөнц

 -     Өөрийнхөө чадварыг массын 25%-с доогуур гэж боддог хүн гараа өргөнө үү?

Ингэж асуувал хэн ч гараа өргөхгүй.

-     Тэгвэл дундажаас дээгүүр гэж боддог хүн гараа өргөнө үү?

Ойролцоогоор 80% нь гараа өргөнө.

Хэт ялгарал

Америкийн баруун эргийн мега хот Сиатл.

Хотын төвийн өндөр барилган ширэнгэ дунд өнгө өнгийн майхан эгнэж харагдана. Юу болохыг нь төсөөлж байна уу?

Үхэхээр сэтгэл хаачдаг юм бол?

Шинжлэх ухаан технологи хорвоо дээрх зүсэн зүйлийн оньсого нууцыг тайлсаар ирсэн, яриа байхгүй гайхалтай. Гэвч, уншигч таны хамгийн их мэдэхийг хүсдэг тэр зүйл тайлагдсан болов уу?

Бичигч миний бодлоор, хүн төрөлхитөнд мэдэхийг хүсдэг боловч өдий болтол тайлагдаагүй байгаа туйлын оньсого 2 бий. Нэг дэхь нь, яагаад, мөн хэрхэн яаж энэ сансар огторгуй бий болсон юм бол? гэх оньсого. Хоёр дахь нь, яагаад, мөн хэрхэн яаж миний сэтгэл оршин байна вэ? Нэг нь тоймгүй холын асуудал, нөгөө нь зайгүй ойрын асуудал. Аль аль нь яагаад ч мэдэж үл болох метафизикийн асуудал юм шиг санагдана. Гэвч энэ 2 асуудал хүндийн түвшнээрээ ялгаатай.

Квалиа (6) - Идэвхгүй ухамсрын тайлбар

Өмнөх - Квалиа (5) - Дайвар үзэгдлийн тайлбар

Магад зарим хүмүүс

-      Үгүй ингэхэд, хүн чинь квалиагаас л мэдээлэл авч, алив шийдвэрүүдээ гаргадаг биз дээ? Зүгээр энгийнээр бодоод үзэхэд, квалиа гэж юм байхгүй байсан бол яаж шийдвэр гаргах юм бэ? Тэгээд бодохоор квалиа (сэтгэл, ухамсар) тархинд нөлөөлдгөөр зогсохгүй, нөлөөлөх нь харин ч илэрхий юм биш үү?

гэсэн энгийн хар ухаанаар бодож байж болох юм.

Квалиа (5) - Дайвар үзэгдлийн тайлбар

Өмнөх - Квалиа (4) - Hard problem

Яагаад биетүүдийн бөөгнөрлөөс (мэдрэлийн эсүүдийн бөөгнөрлөөс) квалиа үүснэ вэ?

Бид бүхэн үүнийг рационаллагаар тайлбарлаж чадахгүй.

Гэсэн ч, “тархи ба квалиагийн хамаарлын” талаарх тархи судлалын өдий төдий туршилтын үр дүнгүүдээс “тархи байвал (нөхцөл А) → квалиа үүсдэг (үзэгдэл В)” гэсэн холбоо бий болохыг хүлээн зөвшөөрөхөөс өөр аргагүй бололтой юм (тархины тодорхой нэг хэсгийг гэмтээхээр тухайн нэг квалиа алга болдог хойно).

Тэрхүү холбоог зургаар дүрсэлбэл нэг иймэрхүү юм болно.

Квалиа (4) - Hard problem

өмнөх - Квалиа (3)

Тархины тухайн нэг хэсгийн үйл ажиллагааг зогсоовол, тэр хэсэгт харгалзах тухайн нэг өнгө (квалиа) харагдахаа болино.

Эсрэгээр нь тэр хэсгийг дахин ажилд оруулбал түүнд харгалзах өнгө (квалиа) дахин харагдах болно.

Мэдээж, яагаад тархи хэмээх төхөөрөмж ажиллахаар квалиа үүсээд байна вэ гэх цаад зарчим механизм огт тодорхойгүй хэвээр ч гэлээ, ямартай ч дээрх туршилтын үр дүнгээс Бидний ухамсарт гарч ирж буй квалиа гээч энэ зүйл тархи хэмээх төхөөрөмжтэй нягт холбоотой юм байна, гэсэн дүгнэлт гаргаж болох биз.

Квалиа (3)

Өмнөх - Квалиа (2)

Зарим хүмүүс “Квалиа гэж ер нь байдаг юм уу?”, “Квалиа гэж зүгээр л хүмүүсийн санаанаасаа ургуулан зохиосон хий хоосон ухагдахуун юм биш үү?” гэж эргэлзэх нь бий боловч, ерөөс квалиа гэдэг бол, бодитоор яг одоо таны дотор үүсч байгаа энэ (●), эсвэл (●) гэсэн үзэгдэлд квалиа гэдэг НЭР ОНООСОН төдий л зүйл юм.

Квалиа (2)

Өмнөх - Квалиа (1)

Жишээлбэл ийм байна.

Би улаан өнгийн сарнай руу заагаад асуутал, бүгд “улаан өнгө” гэж хариулжээ гэе.

Энэ үед намайг оролцуулаад бүх хүн “улаан гэх биет мэдрэмж (квалиа) мэдэрчээ” гэсэн үг болох боловч, миний мэдэрч буй “улаан өнгө” гэх энэ квалиа бусдынхтай адилхан эсэхийг нягтлах ямар ч боломжгүй юм.

Төсөөлөөд үз дээ. Ямар ч үг өгүүлбэр, тэмдэгт симбол, зүйрлэл дүрслэл ашиглалаа гээд, миний харж буй “энэ өнгө” гэж чухам ямар зүйл болохыг бусдад дамжуулж яагаад ч чадахгүй.

Квалиа (1)

Квалиа (qualia) гэдэг бол шинжлэх ухаан дахь хамгийн том асуудал юм.

Квалиаг “Субьектив туршлагаас үүдэх биет мэдрэмж” гэж тодорхойлдог.

Арай ойлгомжтой хэлбэл, улаан цэцэг харах үеийн тэр “улаан” гэх биет мэдрэмжийг хэлж буй юм.

Бүр ойлгомжтойгоор хэлбэл, одоо яг бидний нүдэнд харагдаж буй чухам энэ “УЛААН”-ыг квалиа гээд байгаа юм.

За бүүүүр ойлгомжтой хэлье гэвэл..., ерөөсөө л, ерөөсөө л...

●                ← энэ.

БУСАД-аас олж харах боломж

Өмнөх - 12. Левинас. Би болон БУСАД хоёрын хамаарлыг тогтоогч

Тэгэвч. БУСАД гэдэг бол үнэнд хүрэх замын садаанаас өөр юу ч биш гэж бодох нь магад эртэдсэн дүгнэлт болно. Эсрэгээрээ ийм өнцгөөр түүнийг харах ч боломжтой гэж санагдана:

-       БУСАД гэдэг бол би хэмээх оршихуйг “бүрэн тусгаарлах” ганцаардлаас аврах цорын ганц найдвар бөгөөд хязгааргүй боломж юм.

Өнөө үеийн үнэн тэгээд юу болов?

Өмнөх - 11. Деррида. Хүрч чадахгүй үнэнтэй хөөцөлдөх нь утгагүй явдал

Дерридагийн хэсгээс харсанчлан, “хэрхэвч хүрч үл чадах үнэнийг” тойруулан “Ийм байхаас зайлахгүй”, “Үгүй, гарцаагүй энэ мөн” гэлцэн хэмлэлдэх нь даанч мунхаг явдал. Тиймээс өгөгдсөн фактаас хүн бүр өөр өөрийнхөө ойлголтоор үнэнийг тунгаагаад явбал болоо бус уу, гэх санаа л хамгийн бодитой бас зохистой сэтгэлгээ гэж хэлж болмоор. Мөн Дьюийн хэлэх “Инструментализм” гэдэг өнцгөөс, хүн тус бүрийн хувьд ашигтай гэж санагдсан санаагаа сонгоод явах нь ч бас байж болох хувилбарын нэг гэж санагдана.

Эрүүл хөгшрөлт

50-иад жилийн өмнө дээжилж авсан хэсэгхэн хөрс хүн төрөлхитөнийг аварч ч мэдэх шимт хөрс болно гэж хэн тааж төсөөлсөн бол? Дээж авсан тэр газар нь хүний толгойн хэлбэртэй аварга чулуун соёлоороо танигдах алдарт Пасха арал байсан нь цаанаа учиртай ч юм шиг. Үгүй дээ л тэрхүү тусгаарлагдмал арал бол хүн төрөлхитөний орчин үежилтийн бараан нөлөөнөөс хэсэгтээ ангид байж ирсэн газар юм. Тиймдээ ч ийм өнчин арлаас “жигтэй бактери” оллоо гээд, тэгтэл гайхах явдал гараагүй биз.

8. Сартр. Өөрсдийн гараар хүн төрөлхитөнийг үнэнд хүргэцгээе

Өмнөх - 7. Кьергегор. Хувь хүн амиа өгөхөөс ч буцахгүй тэр зүйлийг л "Үнэн" гэнэ

Тэр бол Францын философич Сартр (1905 – 1980) байлаа. Тэрээр тав тухтай амьдралд биеийн амрыг харалгүй, Парисын Saint-Germain гэж нэрлэгдэх залуусын дэгжин хотын кафегаар өдөр бүр хэсүүчилж, тэр хавийн гаж сонин рок панк залуучуудыг тойруулан мэтгэлцээн өрнүүлж философийн ном бичсэн шигээ явдаг, нэгэн төрлийн этгээд философич байжээ. Түүнийг залуучууд хүндэтгэн өргөмжилж ийн авгайлдаг байсан гэдэг.

-       Сен-Жермений загалмайлсан эцэг!!

7. Кьергегор. Хувь хүн амиа өргөхөөс ч буцахгүй тэр зүйлийг л "Үнэн" гэнэ

Өмнөх - 6. Гегель. Үнэнд хүрэх цорын ганц арга бол тэмцэл

“Хүн төрөлхитөний түүх диалектикийн хуулиар шинэ шинэ бэрхшээлүүдийг давсаар, эцэстээ туйлын үнэнд хүрэх болно” хэмээх хүсэл тэмүүллээр жигүүрлэсэн Гегелийн философи олон хүний сэтгэлийг булаан дэмжигдэв.

6. Гегель. Үнэнд хүрэх цорын ганц арга бол тэмцэл

Өмнөх - 5. Кант. Ертөнцийн үнэн төрхийг мэдэх боломжгүй

Кантын ачаар хүн төрөлхитөн “хүний хувь дахь үнэн” гэж байдаг болохыг ойлгов. Гэвч, үнэн хэрэгтээ Кант нь тийм үнэн оршин байх боломжтойг баталсан төдийд, хэрхэн яаж тэр үнэнд хүрч болох хүртэл нь хэлж өгсөнгүй. Тэр нь ёстой л “гарц байна гэдгийг мэдсэн ч, хэрхэн тэр гарцанд хүрэхийг мэдэхгүй”-тэй адил нөхцөл болов. Тэгвэл хэрхэн яаж хүн төрөлхитөн гарцанд (үнэнд) хүрч очих вэ?

5. Кант. Ертөнцийн үнэн төрхийг мэдэх боломжгүй

Өмнөх - 4. Хьюм. Бурхан ч, шинжлэх ухаан ч хоосон төөрөгдлөөс цаашгүй

Хьюмын эргэлзээ чинхүү тууштай байж чаджээ. Аливаад “тууштай” байна гэдэг юутай гайхалтай. Төдийг хүртэл эргэлзэх ч хориотой байсан бурхныг няцааж, цаашлаад шинжлэх ухаанд (учир шалтгааны холбоо) хүртэл эргэлзэх тэрхүү туйлбартай эргэлзээ бол тэр чигээрээ шижир байлаа.

Гэлээ гээд, зөвхөн эргэлзээд үнэндээ юу ч эхлэхгүй. Харин тэндээс “эргэлзэхийн аргагүй ямар нэгэн зүйлийг” олох нь чухал юм. Яг л Декартийн адилаар тууштайгаар эргэлзэнгээ, тэрхүү эргэлзээгээ даван гарахуйц “хүчирхэг санаа” бодож олох хэрэгтэй.

4. Хьюм. Бурхан ч, шинжлэх ухаан ч хоосон төөрөгдлөөс цаашгүй

өмнөх - 3. Декарт. Эргэлзэхийн аргагүй найдвартай юм юу вэ?

Декарт “эргэлзэн буй БИ оршин байгаа”-г хөдлөшгүй үнэн хэмээн, түүнийг философийн нэгдүгээр зарчим болгон залсан. Гэлээ гээд энэ бол ердөө л эхлэл. Харин жинхэнэ чухал нь гэвэл, “Тэгвэл одоо үүн дээр суурилаад ямар философийн онол босгох вэ?” гэдэг юм. Нээрээ ч “Эргэлзэн буй БИ оршин буй нь хөдлөшгүй үнэн. Төгсөв” гэдэг философийн онол байвал ямар утга байх билээ.

---

Мэдээж, Декарт “Би сэтгэж байна, тиймээс би оршиж байна” гэдгээс өөр зүйл хэлээгүй биш, үүнийгээ нэгдүгээр зарчим болгон залснаар ямар философийн систем бий болох талаар үргэлжлүүлэн өгүүлсэн байдаг. Тэрээр нэгдүгээр зарчим дээр суурилан бясалгасны үр дүнд ийм дүгнэлт мөрдөн гаргана.

-      Миний оршихуй маргашгүй үнэн юм бол, миний тунгалгаар ойлгож, мэдэрч буй бүхэн ч бас оршин байх нь маргашгүй үнэн.

Ямар вэ дээ? Дөнгөж саяыг хүртэл Декарт бүхнийг эргэлзэхийг тууштайгаар хэрэгжүүлж байсан бус уу? Тэгснээ “Миний оршихуй бол маргашгүй үнэн” гэдэг нэгдүгээр зарчмыг гартаа оруулмагц, гэв гэнэт эргэлзэхээ больчив уу гэлтэй. Тэндээсээ бүр байгаад, Декарт дээрх мэдрэхүй үнэн болохын үндэслэл болгож хээв нэг бурхныг хүртэл залан гаргаж ирэх нь тэр.

-      Яагаад миний мэдрэхүй үнэн бэ? Тэр бол бурхан намайг бүтээсэн учраас тэр юм. Бурхан намайг бүтээснээс хойш, миний мэдрэхүйнүүд зөв ажилладаг байхаар бүтээгдсэнээс зайлахгүй.

Магадгүй өнөө үед энэхүү Декартын дүгнэлтийг үнэмшилтэй гэж хэлэх хүн төдийлөн гарахгүй болов уу.  Декартийн эхний алхам зүйрлэшгүй гайхамшигтай байсан хэрнээ, тэндээ ёстой л байдаг хүчээ шавхаж орхио юу гэлтэй түүнээс хойшхи бясалгалууд нь даанч гүехэн байжээ.

Мэдээж хэрэг, ийм ноотой философи хойноосоо олон шүүмжлэл дагуулав. Тэгээд тэдгээр шүүмжүүдийн дундаас янз бүрийн философийн урсгалууд төрөн салаалсан нь, анхнаасаа философийг нэгтгэхийг зорьсон Декартын санааг бодон үзвээс даанч хоржоонтой өрнөл байлаа.

Тэгэхээр, Декартын шүүмж дундаас гарсан философи урсгалууд дунд Эмпиризм (Туршлагад суурилах үзэл) гэж нэрлэгдэх нэгэн онол бий. Эмпиризм гэдэг нь нэг ёсондоо “Хүний дотор эргэлдэх мэдлэг болон ухагдахуун зэрэг нь бүгд туршлагаас үүдэн бий болсон зүйлс юм” гэх санааг илэрхийлдэг. Тэгээд чухам Хьюм (1711 - 1776) гэгч болбоос энэхүү эмпиризмийг бүрэн гүйцээсэн гэгддэг Английн нууц ноёнтон байсан юм.

Хьюм Декартын “Би сэтгэж байна, тиймээс би оршиж байна” гэх үнэнд хандаж дараах байдлаар няцаав.

-      Магадгүй үнэхээр “эргэлзэн буй БИ оршин буй” нь хөдлөшгүй үнэн байж болох. Гэвч ерөөс тэр оршин буй БИ гэдэг нь чухам юу вэ? Декартын “Би оршин байна” гэх илэрхийллээр бол, БИ гэдэг нь махан биенээс ангид орших сүнс ч юмуу онгод маягийн дээд оршихуй ч юм шиг сонсогдох авч, үнэндээ бол БИ гэдэг чинь ердөө л “төрөл бүрийн мэдрэхүйнүүдийн нийлмэл” төдий оршихуй юм. Эцсийн эцэст БИ гэдэг бол нэг бол ядрах, нэг бол өвдөх, тэгснээ баярлах гэх зэрэг хойно хойноосоо гарч ирэх мэдрэмжүүдийн тасралтгүй үргэлжлэл дундаас үүсэж буй хуурмаг мэдрэмж л юм шүү дээ.

Уг няцаалтын үр дүнд Декартын хөдлөшгүй үнэн гэж тунхагласан “Би оршин байна” гэх үгний илэрхийлэх утгын хүрээ нь хязгаартаа тултал нарийсч орхих нь тэр. Өөрөөр хэлбэл, Декарт найдвартайгаар “оршин буй” гэж хэлсэн “БИ” гээчийн бодит төрх нь үнэндээ ердөө л “Туршлага (би хэмээх тасралтгүй үргэлжлэх мэдрэмжийг төрүүлж буй мэдрэхүйн туршлага)” болохыг Хьюм онцолсон юм.

Үнэхээр ч Хьюмын гаргасан БИ гээчийн тодорхойлолт танд нэгийг бодогдуулах болов уу. Ухаан алдсан үедээ (эсвэл архи уугаад тасарсан үедээ) та өөрийгөө мэдэрдэггүй шүү дээ. Тэр үед өвдөж байна, ядарч байна гэх зэрэг үргэлжилсэн мэдрэмж байдаггүй. Шулуухан хэлэхэд тэнд ТА байдаггүй. Энэ бол гарцаа байхгүй “БИ гэдэг бол мэдрэхүйнүүдийн нийлмэл төдий” гэх Хьюмын тодорхойлолтыг батлах мэт.

Цаашлаад Хьюм нь үүн дээрээ тулгуурлаад, Декартын “Миний тунгалагаар мэдэрсэн бүхэн баттайгаар оршин байна” гэх онолд ч бас хориг тавина.

-      “○○-г тунгалагаар мэдэрлээ. ○○ бол ийм зүйл юм байна.” гэх миний бодол нь бүгд туршлагаас үүдэн хэлбэржиж бий болдог учиртай тул, тэр нь үнэхээр бодит байдалтай тохирч байгаа гэх ямар ч баталгаа тэнд байхгүй.

Бурханд хандсан эргэлзээ

Бодит байдал дээр бид бүхэн хуурмаг үзэгдэл ч юм уу хоосон төөрөгдөлд орох явдал бишгүй байдаг. Адгийн наад зах нь гэхэд л 3D кино үзээд аанай л өөрөө дотор нь яваа юм шиг автдаг шүү дээ. Тиймээс юу ч үзэж туулж туршлага хуримтлуулдаг бай, тэр туршлага чинь “жинхэнэ ертөнцтэй үнэхээр тохирч байгаа эсэх” нь яагаад ч нягтлах боломжгүй юм.

Ингээд Хьюмын жинхэнэ шижрийг нь танд өгүүлье. Тэрээр энэ мэт “бүх мэдрэхүй болон ухагдахуунууд нь бүгд туршлагаас үүдэн гардаг бөгөөд, тэрхүү туршлага нь жинхэнэ ертөнцтэй тохирч байгаа гэх баталгаа хаана ч байхгүй” гэсэн үгүйсгэлийн харцаа тийнхүү бурхан тийш, цаашлаад шинжлэх ухаан тийш тусгаж эхэлнэ ээ.

Ерөөс тухайн үе хүртлэх шинжлэх ухаанчдын хувьд, бурханд эргэлзэх нь нэг төрлийн хориотой үйлдэл байжээ. Ямар сайндаа тэгтэл бүхнийг үгүйсгэн эргэлзэж байсан Декарт хүртэл бурхныг тусгайлан авч үзэж, өөрийн онолыг зөвтгөх үндэслэлээ болгон гаргаж байх вэ.

Иймэрхүү “бурхныг тусгайлан авч үзэх” хандлага нь (Хьюмээс бусад) эмпиристуудын дунд ч адилхан байлаа. Ерөнхийдөө тэдний философи гэвэл “Хүний бодон төсөөлөх мэдлэг болон ухагдахуунууд нь бүгд туршлагаас үүдэлтэй” гэх агуулгатай боловч, тэгж хэлэх мөртлөө “Тэгвэл бурхан?” гээд ирэнгүүт “Бурхан бол тусдаа. Бурхан бол туршлагаас үүдэлтэй биш” гэж өгүүлнэ. Тэдний тайлбар нь нэг иймэрхүү логиктой.

-      Хүн бол “төгс төгөлдөр” бурхан оршин байдгийг мэднэ. Гэвч, хүн бол “төгс биш” оршихуй тул, угаас төгс бурхныг практикаар (туршлагаар) мэдэж мэдрэх ямар ч боломжгүй. Тэгвэл анхнаасаа яаж хүн бурхан оршдгийг мэдсэн юм бэ гэвэл, хүний хувьд бурхан нь туршлагаас үүддэггүй цорын ганц зүйл юм.

Тэгэхээр, эмпиризм хэмээх реалист хийгээд рационал байр суурь бүхий философи урсгал дотор ч, бурхныг үгүйсгэх бүдүүн зүрхтэн нэгээхэн ч байгаагүй юм. Тэгтэл тэндээс Хьюм анх удаагаа бурханд хандаж “Үгүй” гэж хэлэх нь тэр. Юун түрүүн тэрээр бодит ертөнцөд оршин байдаггүй ухагдахуунууд, өөрөөр хэлбэл “төсөөллийн хийсвэр бүтээгдэхүүн” гэх зүйлс нь бүгд “өмнөх туршлагуудын холимог” дундаас бүтдэг хэмээн сэтгэв. Жишээлбэл, ганц эвэрт (unicorn) гэдэг амьтан бодитоор оршин байдаггүй. Тиймээс хүн ганц эвэртийг туршлагаар таньж мэдэх боломжгүй. Гэлээ ч бид бүхэн сэтгэлдээ ганц эвэртийг төсөөлөн бодож чадах буюу, бас ганц эвэрт гэдэг үг огт мэдэхгүй байлаа ч түүнтэй төстэй амьтныг ургуулан бодох чадвар ч хангалттай бий. Тэгвэл бид хэрхэн яаж ганц эвэрт гэдэг огтоос оршин байдаггүй зүйлийг төсөөлөн бодож чадаад байна вэ гэвэл, ганц эвэрт гэдэг бол ердөө л хуучны туршлагууд болох “морь” болон “эвэр” хоёрыг хооронд нь холбож үүсгэсэн ухагдахуун төдий юм.

Хьюм иймэрхүү “хуучны туршлагуудын холимог дундаас бий болсон, бодитоор оршин байдаггүй ухагдахуун”-ыг Нийлмэл ухагдахуун гэж нэрлээд, хүний төсөөлөн бодох чадвар нь энэхүү нийлмэл ухагдахууны (хязгаарлагдмал туршлагуудын холимог) хүрээн дотор л эргэлдэнэ гэж тунгаав. Тэгээд Хьюм нь “бурхан” хэмээх ухагдахуун ч бас ганц эвэрт шиг нийлмэл ухагдахуун болохыг онцолсон юм. Жишээ нь, бид бүхэн бурхныг мэдэрсэн туршлага байхгүй ч “өөрийг минь нөмөрлөн хамгаалах хэн нэгэн”, “хэрхэвч арсалдаж үл болох эзэн” мэтийн ухагдахууныг бол аль нялх наснаасаа л ээж ааваараа дамжуулан туршлагаар мэддэг. Тэгэхээр хүний төсөөлөн ургуулах “бурхан” гэдэг бол тэдгээрийн холимог дундаас бий болсон “нийлмэл ухагдахуун” гэж үзэх боломжтой бөгөөд, ингэж үзэх нь ч өөрөө хангалттай логиктой (үндэслэлтэй) гэж санагдана. Ийнхүү Хьюм

-      Бурхан гэдэг бол хүний туршлагаас үүдэн гарсан үзэл суртлын хийсвэр бүтээл төдий зүйл юм.

гээд палхийтэл нь хэлж орхив.

Тэндээсээ цаашлан Хьюм нь өөрийн эргэлзлийн илдний ирийг “шинжлэх ухаан” дээр буулгана. Тэрээр шинжлэх ухааны хууль дүрмүүд ч мөн туршлагаас төрсөн бүтээл бөгөөд, жинхэнэ ертөнцтэй тохирч буй эсэх нь мэдэх аргагүй хэмээн онцлов. Энэ бол шинжлэх ухааныг мухраар шахуу шүтдэг өнөөгийн хүмүүсийн хувьд арай ч ташаа дүгнэлт байлгүй гэж санагдах биз. Гэвч Хьюмын дүгнэлт бол хаа хүртэл ч хэрэлдээд үл гүйцэгдэх рационаллаг бөгөөд үндэслэлтэй.

Жишээлбэл бид бүхэн “Гал бол халуун” гэдгийг шинжлэх ухаанаар батлагдсан найдвартай гэж ойлгодог. Харин Хьюмээр хэлүүлбэл, “Галанд хүрч үзтэл халуун байсан” гэсэн туршлагууд маань олон давтагдсаны үр дүнд “гал → халуун” гэсэн учир шалтгааны холбоо байна гэж “хүмүүс санаан зоргоор бодон төөрөлддөгөөс” хэтрэхгүй юм гэнэ. Тэгээд тэрхүү бодон төөрөлдсөн учир шалтгааны холбоогоо үнэн эсэхийг яагаад ч нягтлах боломжгүй. Яагаад гэвэл, “гал бол халуун” гэсэн туршлага байлаа гээд, үнэндээ “гал” болон “халуун”-ы хооронд ямар ч шууд холбоо байхгүй байж ч мэдэх юм.

Эцсийн эцэст хүн төрөлхитөн галанд 1,000,000 удаа хүрч үзээд 1,000,000 удаа түлэгдсэн байлаа ч, тэр нь 1,000,001 дэхь удаагийнх дээр ч бас түлэгдэнэ гэдгийн баталгаа болохгүй. Тэгээд ч ер нь яг үнэндээ гал өөрөө халуундаа ч биш, зүгээр нэг үл үзэгдэгч дүрсгүй нөхөр хаа нэгтээ байгаад, хүмүүс галанд хүрэх бүрт тэр нөхөр хүмүүсийг түлээд байдаг ч юм билүү, яаж мэдэх юм? Хэрэв тийм байж таарвал тэр дүрсгүй нөхрийг барьж аваад хүлчихвэл түүнээс хойш ахиж хэзээ ч гал биднийг түлэхгүй болох биз. Энд яригдаж буй “үл үзэгдэгч дүрсгүй нөхөр” гэсэн уран фантаз танд таалагдахгүй байгаа бол, арай шинжлэх ухаанчаар “үл мэдэх физик үзэгдэл Х” гэж орлуулаад бодсон ч болно. Гал халуун байдгийн шалтгаан нь яг үнэндээ гал биш, харин “үл мэдэх физик үзэгдэл Х” байж болох шүү дээ.

Тэгээд зүгээр л яагаад ч юм тэр үл мэдэх физик үзэгдэл Х нь галтай хамт тохиох нь элбэг бөгөөд, тэр л байхгүй бол гал гэдэг угаас өөрөө ямар ч халуун шинжгүй.

Тиймээс хүн төрөлхитөн галыг хичнээн судалж, гал болон түүнд байх дулааны энерги хоёрын хамаарлыг яаж ч нарийвчлан тогтоогоод, эцсийн эцэст “халууны жинхэнэ шалтгааныг” хэзээ ч олж чадахгүй. Нэг ёсондоо, хүн “Ямар нэгэн төлөв А бий болоход, тухайн нэгэн төлөв Б үүсдэг” гэсэн туршлага цуглуулж байх явцдаа, “А-аас Б үүсдэг нь гарцаагүй болдог ертөнцийн зүй тогтол юм байна” хэмээн бодон төөрөлддөг төдий л юм. Тэгээд шинжлэх ухаан гэдэг бол тэрхүү туршлагаас бий болсон бодон төөрөгдлийг албан ёсжуулдаг процесс төдий гэсэн үг болно.

Хьюм ийнхүү тууштайгаар эргэлзэж “БИ”, “бурхан”, “шинжлэх ухаан” гэсэн абсолют хөдлөшгүй ухагдахуунуудыг үгүйсгэн няцаав. Тэгээд энэхүү ховорхон эргэлзэгчийн хүчээр өрнийн философийн Эмпиризм хэмээх урсгал бүрэн боловсорч, нэгэн цац оргил болон дүнхийсэн нь тэр билээ (Дашрамд дурьдахад, Хьюмтай тун төстэй философийг Энэтхэгийн будда Гуатама Сидхарта аль 2,500 жилийн өмнө өгүүлээд өнгөрсөн нь бий).

Үргэлжлэл - 5. Кант. Ертөнцийн үнэн төрхийг мэдэх боломжгүй

Хялбаршуулсан философи