2016/08/23

Квалиа (6) - Идэвхгүй ухамсрын тайлбар


Магад зарим хүмүүс
-      Үгүй ингэхэд, хүн чинь квалиагаас л мэдээлэл авч, алив шийдвэрүүдээ гаргадаг биз дээ? Зүгээр энгийнээр бодоод үзэхэд, квалиа гэж юм байхгүй байсан бол яаж шийдвэр гаргах юм бэ? Тэгээд бодохоор квалиа (сэтгэл, ухамсар) тархинд нөлөөлөх чинь харин ч илэрхий юм биш үү?
гэсэн энгийн хар ухаанаар бодож байж болох юм.

2016/06/13

Квалиа (5) - Дайвар үзэгдлийн тайлбар

Өмнөх - Квалиа (4) - Hard problem

Яагаад биетүүдийн бөөгнөрлөөс (мэдрэлийн эсүүдийн бөөгнөрлөөс) квалиа үүснэ вэ?
Бид бүхэн үүнийг рационаллагаар тайлбарлах боломжгүй.
Гэлээ гээд, “тархи ба квалиагийн хамаарлын” талаар тархи судлалын өдий төдий туршилтын үр дүнгүүдээс “тархи байвал (нөхцөл А) квалиа үүснэ (үзэгдэл В)” гэсэн холбоо бий болохыг хүлээн зөвшөөрөхөөс өөр аргагүй бололтой юм (тархины тодорхой нэг хэсгийг гэмтээхээр тухайн нэг квалиа алга болдог хойно).
Тэрхүү холбоог зургаар дүрсэлбэл нэг иймэрхүү юм болно.


2016/05/30

Квалиа (4) - Hard problem

өмнөх - Квалиа (3)

(Өмнөх хэсгүүүдэд квалиаг
"Субьектив туршлагаас үүдэх ухамсарт мэдрэмж"
гэж тодорхойлсныг
"Субьектив туршлагаас үүдэх биет мэдрэмж"
болгож залруулав.)

Тархины тухайн нэг хэсгийн үйл ажиллагааг зогсоовол, тэр хэсэгт харгалзах тухайн нэг өнгө (квалиа) харагдахаа болино.
Эсрэгээр нь тэр хэсгийг дахин ажилд оруулбал түүнд харгалзах өнгө (квалиа) дахин харагдах болно.
Мэдээж, яагаад тархи хэмээх төхөөрөмж ажиллахаар квалиа үүсээд байна вэ гэх тэр зарчим механизм огт тодорхойгүй хэвээр ч гэлээ, ямартай ч дээрх туршилтын үр дүнгээс Бидний ухамсарт гарч ирж буй квалиа гээч энэ зүйл тархи хэмээх төхөөрөмжтэй нягт холбоотой юм байна, гэсэн дүгнэлт гаргаж болох биз.

2016/05/23

16. Руссо. Төрийн жинхэнэ эрх баригч нь ард түмэн

Өмнөх - 15. Хоббс. Төр гэдэг бол айдсыг ашигласан аюулгүй байдлын тогтолцоо юм



-       Яагаад төр (хаан) оршино вэ?
-       Яагаад төрд (хаанд) захирагдах ёстой вэ?

Эдгээр эргэлзээнд хандаж Хоббс Нийгмийн гэрээний үзэл гэх рационаллаг хариулт өгөв.
Нээрээ ч бодоод үзвэл төр гэж байхгүйсэн бол аюулгүй байдлыг сахин хамгаалах цагдаа ч үгүй болж, хувь хүн тус бүр дур зоргоороо бусдыг хохироох, хүчирхийлэл бүрхсэн харгис хэрцгий ертөнц бий болох юм шиг санагдана. Тийм бол нээрээ л бид бүхэн тийм хуульгүй тамын ертөнцөөс зайлсхийж энх тайванчаар амьдран оршихын тулд, Хоббсын хэлснээр “Хаан мандтугай!!!” гэж орилон, баяртайгаар хаанд захирагдахгүй бол болохгүй.

2016/05/13

Квалиа (3)

Өмнөх - Квалиа (2)

Зарим хүмүүс “Квалиа гэж ер нь байдаг юм уу?”, “Квалиа гэж зүгээр л хүмүүсийн санаанаасаа ургуулан зохиосон хий хоосон ухагдахуун юм биш үү?” гэж эргэлзэх нь бий боловч, ерөөс квалиа гэдэг бол, бодитоор яг одоо таны дотор үүсч байгаа энэ (), эсвэл () гэсэн үзэгдэлд квалиа гэдэг НЭР ОНООСОН төдий л зүйл юм.

2016/05/11

Квалиа (2)

Өмнөх - Квалиа (1)

Жишээлбэл ийм байна.
Би улаан өнгийн сарнай руу заагаад асуутал, бүгд “улаан өнгө” гэж хариулжээ гэе.
Энэ үед намайг оролцуулаад бүх хүн “улаан гэх биет мэдрэмж (квалиа) мэдэрчээ” гэсэн үг болох боловч, миний мэдэрч буй “улаан өнгө” гэх энэ квалиа бусдынхтай адилхан эсэхийг нягтлах ямар ч боломжгүй юм.
Төсөөлөөд үз дээ. Ямар ч үг өгүүлбэр, тэмдэгт симбол, зүйрлэл дүрслэл ашиглалаа гээд, миний харж буй “энэ өнгө” гэж чухам ямар зүйл болохыг бусдад дамжуулж яагаад ч чадахгүй.

2016/05/10

Квалиа (1)

Квалиа (qualia) гэдэг бол шинжлэх ухаан дахь хамгийн том асуудал юм.
Квалиаг “Субьектив туршлагаас үүдэх биет мэдрэмж” гэж тодорхойлдог.

Арай ойлгомжтой хэлбэл, улаан цэцэг харах үеийн тэр “улаан” гэх биет мэдрэмжийг хэлж буй юм.

Бүр ойлгомжтойгоор хэлбэл, одоо яг бидний нүдэнд харагдаж буй чухам энэ “УЛААН”-ыг квалиа гээд байгаа юм.

За бүүүүр ойлгомжтой хэлье гэвэл..., ерөөсөө л, ерөөсөө л...
                 энэ.

2016/05/03

15. Хоббс. Төр гэдэг бол айдсыг ашигласан аюулгүй байдлын тогтолцоо юм

Өмнөх - 14. Аристотель. Төр үргэлж ялзрал хувьсгалыг ээлжилдэг



Идеалистийн хувиар төгс төрийг эрэлхийлэгч Платон. Реалистын хувиар төрийн оршин тогтнолыг шинжлэн дүгнэсэн Аристотель. Платон тэнгэр өөд зааж, Аристотель газар тийш гараа дэлгэж буй Рафаэлийн зурагны илтгэх мэт, НТӨ цагийн агуу хоёр философич харилцан өөр зүг тийш өрнөх төрийн тухай өөрсдийн онолыг дэвшүүлсэн нь энэ байлаа.

2016/04/22

14. Аристотель. Төр үргэлж ялзрал хувьсгалыг ээлжилдэг

Өмнөх - 13. Платон. Философич хүн л төрийг удирдах ёстой



Платон Идей онолдоо тулгуурлан философич хаанаар удирдуулсан төрийн тогтолцоо, өөрөөр хэлбэл “Элитийн засаглал”-ийг бий болгохыг зорьжээ. Гэвч түүний үзэл бодолд ондоо байр суурь илэрхийлсэн хүн бол, философийн түүхэнд “Үлэмж” хэмээн алдаршсан агуу философич Аристотель (НТӨ 384 - 322) байлаа.

2016/04/14

13. Платон. Философич хүн л төрийг удирдах ёстой



Төр гэж ингэхэд юу юм бэ? Хүн бид төрсөн цагаасаа эхлээд л аль нэгэн төрд харьяалагдаж, түүнийг байж л байдаг илэрхий зүйл мэтээр бодож ирсэн хэдий боловч, сайн бодож үзвэл ерөөс яагаад ийм юм оршин байх ёстой юм бэ? Тэгээд бидний төр хаашаа чиглэн хөдлөнө вэ?

2016/03/25

БУСАД-аас олж харах боломж

Өмнөх - 12. Левинас. Би болон БУСАД хоёрын хамаарлыг тогтоогч



Тэгэвч. БУСАД гэдэг бол үнэнд хүрэх замын садаанаас өөр юу ч биш гэж бодох нь магад эртэдсэн дүгнэлт болно. Эсрэгээрээ ийм өнцгөөр түүнийг харах ч боломжтой гэж санагдана:
-       БУСАД гэдэг бол би хэмээх оршихуйг “бүрэн тусгаарлах” ганцаардлаас аврах цорын ганц найдвар бөгөөд хязгааргүй боломж юм.

2016/03/22

12. Левинас. Би болон БУСАД хоёрын хамаарлыг тогтоогч

Өмнөх - Өнөө үеийн үнэн тэгээд юу болов?



Өнөө үеийн философи урсгалууд дунд “Бусдын тухай онол” гэж нэрлэгдэх философийн онол байх агаад, түүний төлөөлөл болох хүн гэвэл философич Левинас (1905 – 1995) юм.
Еврей гаралтай Левинас нь Дэлхийн II дайнаар Германы нацистуудын еврейн эсрэг аллагад өөрийн гэр бүл, садан төрөл, найз нөхдөө бүгдийг нь алдсан гэдэг. Тэгээд өөрөө ч бас нацистуудад баригдан хорих лагерт тамлуулж байжээ. Тэрээр өөрийн еврейчүүдээ ийн илэрхийлсэн байдаг.

2016/03/14

Өнөө үеийн үнэн тэгээд юу болов?

Өмнөх - 11. Деррида. Хүрч чадахгүй үнэнтэй хөөцөлдөх нь утгагүй явдал



Дерридагийн хэсгээс харсанчлан, “хэрхэвч хүрч үл чадах үнэнийг” тойруулан “ийм байхаас зайлахгүй”, “үгүй, гарцаагүй энэ мөн” гэлцэн хэмлэлдэх нь даанч мунхаг явдал. Тиймээс өгөгдсөн фактаас хүн бүр өөр өөрийнхөө ойлголтоор үнэнийг тунгаагаад явбал болоо бус уу, гэх санаа л хамгийн бодитой бас зохистой сэтгэлгээ гэж хэлж болмоор. Мөн Дьюийн хэлэх “Инструментализм” гэдэг өнцгөөс, хүн тус бүрийн хувьд ашигтай гэж санагдсан санаагаа сонгоод явах нь ч бас байж болох хувилбарын нэг гэж санагдана.

2016/03/09

11. Деррида. Хүрч чадахгүй үнэнтэй хөөцөлдөх нь утгагүй явдал

Өмнөх - 10. Дьюи. Ашигтай зүйлийг л үнэн гэж үзэхэд хангалттай



Жак Деррида (1930 - 2004) бол Алжир гаралтай Францийн философич бөгөөд, Пост Структурализм гэж нэрлэгдэх өнөө үеийн философи урсгалын туг баригч юм. Тэрхүү Дерридагийн философи нь юу хэмээвээс, ерөнхийдөө бол өрнийн философи болон үнэнийг шүүмжилсэн шүүмж гээд хэлчихэд болно.

2016/03/03

10. Дьюи. Ашигтай зүйлийг л үнэн гэж үзэхэд хангалттай

Өмнөх - 9. Леви-Стросс. Үнэн заавал ганц замаар урагшлах албагүй



Түүх диалектикийн хуулийн дагуу илүү өндөр зэрэг тийш цойлон урагшилж, цор ганц абсолют үнэнийг зүлгэн төгөлдөржүүлсээр хөгжинө… Энэ бол хүний оюун ухааныг дээдэлсэн орчин үеийн философийн сүүлчийн дүгнэлт байлаа.

2016/02/25

9. Леви-Стросс. Үнэн заавал ганц замаар урагшлах албагүй

Өмнөх - 8. Сартр. Өөрсдийн гараар хүн төрөлхитөнийг үнэнд хүргэцгээе



Гэвч Сартрын халуун уриалга дээр хүйтэн ус асгаж орхисон нь, Структурализмын (Бүтэцчилэх үзэл) эцэг гэдгээрээ өндөр нэртэй философич Леви-Стросс (1908 - 2009) гэгч байлаа.

2016/02/19

Эрүүл хөгшрөлт


50-иад жилийн өмнө дээжилж авсан хэсэгхэн хөрс хүн төрөлхитөнийг аварч ч мэдэх шимт хөрс болно гэж хэн тааж төсөөлсөн бол? Дээж авсан тэр газар нь хүний толгойн хэлбэртэй аварга чулуун соёлоороо танигдах алдарт Пасха арал байсан нь цаанаа учиртай ч юм шиг. Үгүй дээ л тэрхүү тусгаарлагдмал арал бол хүн төрөлхитөний орчин үежилтийн бараан нөлөөнөөс хэсэгтээ ангид байж ирсэн газар юм. Тиймдээ ч ийм өнчин арлаас “жигтэй бактери” оллоо гээд, тэгтэл гайхах явдал гараагүй биз.

2016/02/15

8. Сартр. Өөрсдийн гараар хүн төрөлхитөнийг үнэнд хүргэцгээе

Өмнөх - 7. Кьергегор. Хувь хүн амиа өгөхөөс ч буцахгүй тэр зүйлийг л "Үнэн" гэнэ



Тэр бол Францийн философич Сартр (1905 – 1980) байлаа. Тэрээр тав тухтай амьдралд биеийн амрыг харалгүй, Парисын Saint-Germain гэж нэрлэгдэх залуусын дэгжин хотын кафегаар өдөр бүр хэсүүчилж, тэр хавийн гаж сонин рок панк залуучуудыг тойруулан мэтгэлцээн өрнүүлж философийн ном бичсэн шигээ явдаг, нэгэн төрлийн этгээд философич байжээ. Түүнийг залуучууд хүндэтгэн өргөмжилж ийн авгайлдаг байсан гэдэг.
-       Сен-Жермений загалмайлсан эцэг!!

2016/02/12

7. Кьергегор. Хувь хүн амиа өргөхөөс ч буцахгүй тэр зүйлийг л "Үнэн" гэнэ

Өмнөх - 6. Гегель. Үнэнд хүрэх цорын ганц арга бол тэмцэл



“Хүн төрөлхитөний түүх диалектикийн хуулиар шинэ шинэ бэрхшээлүүдийг давсаар, эцэстээ туйлын үнэнд хүрэх болно” хэмээх, хүсэл тэмүүллээр жигүүрлэсэн Гегелийн философи олон хүний сэтгэлийг булаан дэмжигдэв.

2016/02/04

6. Гегель. Үнэнд хүрэх цорын ганц арга бол тэмцэл

Өмнөх - 5. Кант. Ертөнцийн үнэн төрхийг мэдэх боломжгүй


Кантын ачаар хүн төрөлхитөн “хүний хувь дахь үнэн” гэж байдаг болохыг ойлгов. Гэвч, үнэн хэрэгтээ Кант нь тийм үнэн оршин байх боломжтойг баталсан төдийд, хэрхэн яаж тэр үнэнд хүрч болох хүртэл нь хэлж өгсөнгүй. Тэр нь ёстой л “гарц байна гэдгийг мэдсэн ч, хэрхэн тэр гарцанд хүрэхийг мэдэхгүй”-тэй адил нөхцөл болов. Тэгвэл хэрхэн яаж хүн төрөлхитөн гарцанд (үнэнд) хүрч очих вэ?