2014/07/01

Нойр хулжаам сансар огторгуй - Тав дахь шөнө


өмнөх - "Газар төвтэй ертөнцөөс"-өөс "Тэнгэр төвтэй ертөнц" рүү
 
V. Уудам галактик огторгуйн ертөнц тийш

Танин мэдэхүйн шинэ талбар

Энэ үдэш, хүмүүсийн хувьд “огторгуйн” хэмжээ нь огцом тэлэн томорсон, 18-р зуунаас 19-р зууны яриаг толилуулах болно. Энэ үеийг түүх бичлэгийн томъёоллоор “Орчин үе” гэж нэрлэдэг.
Телескопоор өнгийн харах үед, өдийг хүртэл үзэж хараагүй цоо шинэ ертөнц нүдний өмнө цэлийн түгэх шиг сэтгэгдэл төрж, тун ч сэтгэл догдлом байдаг. Тэр мэдрэмж лавтайяа 18 – 19-р зууны хүмүүст ч адилхан төрдөг байсан болов уу. Эсвэл бүр магадгүй, өнөөгийн биднээс хамаагүй хүчтэйгээр зүрх нь лугшин булигладаг байсан ч байж мэднэ. Христийн шашны огторгуйн үзлээс мултарч, телескоп хэмээх гайхамшигтай багажийг гартаа оруулсан хүмүүсийн хувьд, сансар огторгуй нь “хүний нээн илрүүлэх ёстой шинэ талбар” болов. Мэргэжилийн одон орончидоос авахуулаад жирийн сайн дурынхан хүртэл, олон хүмүүс телескопоор шөнийн тэнгэр өөд ширтэж, түүний үнэн төрхийг нээн илрүүлэхээр мэрийцгээх болсон юм.

Халлей сүүлт одны дахин ойртолтыг зөгнөсөн нь

Өмнөх бүлгийн сүүлд ярьсан Ньютоны бүх ертөнцийн таталцалын хууль нь, одон орон судлалын шинэ салбарыг төрүүлэв. Тэр бол Сансрын механикийн онол юм. Сансрын механикийн онол гэдэг нь, татах хүчний хууль зэрэг механикийн онолыг ашиглан гол төлөв нарны аймгийн систем доторх эрхэсүүдийн хөдөлгөөнийг судалдаг салбар юм.
Хамгийн эхний том үр дүнд хүрсэн нь, Ньютоны дотно найз байсан Английн одон оронч, физикч Халлей байв. Чинээлэг худалдаачины хүү болон төрсөн Халлей нь их сургуулиа төгссөний дараа, өмнөд Атлантын далайн өнчин арал дээр дэлхийн өмнөд хагасаас харагдах 300 илүү тооны оддыг ажиглан тэмдэглэж, тэр ажлаа өндрөөр үнэлүүлэв. Тэр үеэс Ньютонтой дотносон нөхөрлөж эхэлсэн гэдэг.
1684 оны үед, Халлей нь гаригсын хөдөлгөөнтэй холбоотой Кеплерийн 3 хуулийг (үзэх) математикаар илэрхийлэх оролдлого хийж байсан боловч, нэг л явцтай болсонгүй. Ингээд дотны найз Ньютонтой зөвлөхөөр очтол, гайхалтай нь Ньютон тэрхүү хэцүү бодлогыг нь хэзээний шийдчихсэн гэх нь тэр. Тэр нь мэдээж өнөөх таталцалын хууль байсан хэрэг.
Гэсэн ч Ньютон нь төрөлхийн адармаатай зангаасаа ч юм уу, тэр үр дүнгийнхээ талаар хэнд ч мэдэгдээгүй байсан байж. Гайхсан Халлей тэр дор нь үүнийгээ нийтэд зарлахыг Ньютонд ятгаж, ном хэвлүүлэх зардалыг нь хүртэл гаргаж өгсөн байна. Ингэж нийтэд хүрсэн нь Ньютоны мөнөөх суут бүтээл “Принцип” байсан юм. Халлей байгаагүйсэн бол, магадгүй Ньютоны таталцалын хууль түүний ажлын ширээн дээрх цаасанд булагдаад өнгөрөх ч байсан юм билүү. Ямартай ч өнөө үед, Ньютон таталцалын хуулийг нээсэн хэмээн үнэлэгдэх болсон нь, үнэн хэрэгтээ Халлейн туслалцаа байсны ач гэж хэлж болох биз.
Ингээд таталцалын хуулийг автан сонирхсон Халлейн толгойд гэнэтхэн орж ирсэн нэгэн санаа байлаа. Тэр бол 1682 онд үзэгдсэн аварга том сүүлт одны тухай юм.
Тухайн үед сүүлт од нь од харвахтай адилаар ганцхан удаа тохиодог эрхэс гэж тооцогддог байж. Гэвч таталцалын хуулийг ашиглан тэрхүү аварга сүүлт одны тойрог замыг хэмжиж үзтэл, туйлын нарийхан гонзгой эллипс хэлбэртэй болох нь тогтоогдов. Түүний давтамж нь ойролцоогоор 76 жил гэж гарчээ. Эндээс хуучны одон орны тэмдэглэлүүдийг шалгаж үзтэл, 1531 он болон 1607 онд үзэгдсэн сүүлт одтой тун төстэй байна гэнэ. Тэдний хоорондох зай нь 76 жил учир, тэднийг нэг сүүлт од бөгөөд, тогтмол давтамжаар дэлхийд ойртож байдаг болохыг тааварлаж болно.
Ингээд Халлей тэр сүүлт одыг дараагийн удаа дэлхийд ойртох нь 1758 оны үед хэмээн зөгнөсөн байна. Тэгтэл 1758 оны зул сарын үдэш, гайхалтайгаар сүүлт од дахин айлчилж үзэгджээ. Харамсалтай нь Халлей тэр үед нэгэнт нөгөө ертөнцөд одсон байсан боловч, Халлейн том гавъяаг мөнхөлж нэрлэсэн тэрхүү сүүлт од нь, та бидний сайн мэдэх Халлейн сүүлт од билээ.
Халлейн сүүлт од нь түүнээс хойш 1835 он, 1910 он, тэгээд 1986 онд дэлхийд үзэгдэж байсан. Дараагийн ойртолт нь 2061 оны зун буюу, 50-иад жилийн дараа тохиох болно.



Үл мэдэх гаригийг хүртэл тааж мэдэх хүний мэргэн оюун

Халлейн сүүлт одны амжилттай зөгнөлөөс хойш, таталцалын хууль болон сансрын механикийн онолын үнэн зөвийг хүн бүхэн хүлээн зөвшөөрөх болов. Тиймээс, эрхэсийн ажиглалтын үр дүн нь онолтой таарахгүй тохиолдолд, сэжиг төрүүлэх нь онол бус ажиглалт болж хувирав. 18-р зуунаас 19-р зуун бол сансрын механикийн онолын алтан үе байлаа. Тэрхүү эрхэсийн механикийн онолын сүр хүчийг бүх дэлхийд зарлан тунхагласан нэгэн явдал болсон нь, нарны аймагт үл мэдэх гариг байгаа болохыг зөгнөж, уг зөгнөл ёсоор шинэ гариг олж нээгдсэн явдал болов.
1781 онд, Английн сонирхогчийн одон оронч Хершел нь Тэнгэр ван гаригийг анх олж нээнэ. Тэнгэр ван нь санчир гаригаас цаагуурх тойрог замаар эргэдэг  гариг юм. Буд гаригаас санчир гариг хүртлэх 5 гариг бол энгийн нүдээр ч ажиглах боломжтой учир, хүмүүс аль эртнээс тэдгээрийг мэддэг. Харин тэнгэр ванаас цаашхи гаригс нь телескопын ажиглалтаар л анхлан тогтоогджээ.
Үнэндээ бол Хершелийн олж нээснээс 100 гаруй жилийн өмнөөс тэнгэр ваныг од хэмээн хэд хэдэн удаа ажигласан байдаг. Гэвч Хершел өөрийн бүтээсэн телескопоор өндөр нарийвчлалтай ажиглалт явуулж, тэнгэр ваныг оддын дундуур бага багаар хөдөлж байгааг, өөрөөр хэлбэл од биш гариг болохыг анзаарсан юм. Хершелийн нээлтийг сонссон мэргэжилтэнүүд түүний тойрог замыг тооцоолоод үзтэл, санчир гаригаас хамаагүй холуур тойрч яваа болохыг тогтоосон байна.
Тэгтэл хэсэг хугацаа өнгөртөл, тэнгэр ваны байрлал нь таталцалын хуулинд суурилсан онолын тооцоотой бага багаар зөрөөд иржээ. Энэ тохиолдолд, хэд хэдэн шалтгааны хувилбарууд байж болно. Юун түрүүнд ажиглалтанд алдаа гарсан байх магадлал. Гэвч үнэхээр хэн ч ажигласан гарцаагүй тэнд зөрүү үүсэх тул, энэ хувилбар үгүйсгэгдэв. Дараагийх нь, таталцалын хууль маань өөрөө үл ялиг алдаатай байх магадлал. Гэвч, төдийг хүртлэх сансрын механикийн онолоос гарсан өдий төдий үр дүнгүүдээс, одон орончид онолдоо эргэлзэх сөхөө огтхон ч байсангүй.
Ингээд 3 дахь хувилбар гарч ирэв. Тэр нь, тэнгэр ван гаригийн гадна талд үл мэдэгдэх гариг байгаа бөгөөд, тэр гаригаас нөлөөлөх татах хүчний үйлчлэлээр тэнгэр ваны байрлал зөрж байх магадлал байв. Одон орончид энэ хувилбарыг өндөр магадлалтай гэлцэн онцолж, шинэ гаригийн нээлт хийхээр шаагилдан одоцгоож.
1845 онд хоёр залуухан одон орончид үл мэдэгдэх гаригийн таамаг байрлалыг бие биенээсээ үл хамааран зөгнөлөө. Тэд бол Францийн Леверье болон Английн Адамс нар юм. Эцэст нь Германы одон оронч Галле, тэр хоёрын таамагласан байрлалын ойролцоо шинэ гариг болох Далай ванг тийнхүү олж нээснээр, Леверье болон Адамс нь өөрсдийн эх орондоо ардын баатар болцгоож, хүмүүс сансрын механикийн онолын ялалтыг магтан шагших нь тэр. Тэр бол хүн төрөлхитөний мэргэн оюун огторгуйн үнэнийг ухан таньж, байгалийг тийнхүү номхотгож чадсанд зориулсан уухайн түрлэг байсан билээ.





Дэлхий вангийн нээлт гэх тохиолдолын бэлэг

Ингээд далай ван гаригийн тойрог замыг нарийвчлан шалгасан одон орончид, далай вангийн байрлалд ч онолтой тохирохгүй алдаа байгааг анзаарав. Чингүүт Америкийн одон оронч Лоуэлл, далай вангийн гадна талаар ч бас нэг үл мэдэх гариг байгаа хэмээн сэжиглэж, түүний байрлалыг тааварлажээ. Лоуэлл нь ангараг гаригийн гадарга дээр “гол” харагдаж байна гэж хэлэн, ангараг гаригийн хүний тухай санаа дэвшүүлж байснаараа алдартай нэгэн.
Эцэст нь 1930 онд, Лоуэллийн гэрээсийг өвлөн авсан Америкийн одон оронч Томбо нь, таамагласан байрлалын ойролцоо үл мэдэх гаригийг олж нээв. Түүнийг Дэлхий ван гэдэг. Гэвч хачирхалтай нь, дэлхий ван нь таамагласанаас нэлээн жижигхэн бөгөөд бүрэнхий гариг байж. Тиймдээ ч төдийг хүртэл анзаарагдалгүй явсаар ирсэн бололтой. Дээр нь ийм жижигхэн гаригийн хувьд, далай вангийн тойрог замд нөлөө үзүүлэх дайны таталцалын хүчээр үйлчлэх боломжгүй байв.
Сүүлд нь мэдэгдсэнээр, үнэндээ бол далай вангийн байрлал онолын утгаас зөрж харагдсан нь, далай вангийн хэмжээг алдаж баримжаалсанаас үүдсэн хэрэг байж. Тэгэхээр далай вангийн байрлалын зөрүүнээс дэлхий вангийн байрлалыг таамагласан нь огтоос учир холбогдолгүй зүйл байсан бөгөөд, дэлхий ван нь таамагласан байрлалын ойролцоо тохиолдлоор л олдсон төдий санамсаргүй явдал байжээ.
Мөн, нарны аймаг дотроо наранд хамгийн ойрхон эргэдэг буд ч бас таталцалын хуулинд тохирохгүй хөдөлгөөн хийдэг болох нь тогтоогдсон байна. Эндээс далай вангийн байрлалыг тааварласан Леверье, буд гаригийн тойрог замын ахиад дотор талаар үл мэдэх гариг байна гэсэн таамаг дэвшүүлсэн байна. Үл мэдэх гаригт, Ромын үлгэр домогт гардаг галын бурхан “Валкан” гэдэг нэрийг урьдчилан өгөөд байв. 19-р зууны сүүлийн хагаст, олон одон орончид болон сонирхогчид валканыг нээж нэрээ мөнхжүүлэхээр нүдээ ширгэтэл эрж гарав.
Гэвч эцсийн эцэст, валкан олдох явдал гарсангүй. Тийм гариг гэж байгаагүй юм. Буд гаригийн хөдөлгөөн онолоос зөрсөний шалтгаан нь, үл мэдэх гаригаас болсон бус, найдвартай төгс гэгдэж байсан бүх ертөнцийн таталцалын хуулинд үл ялиг алдаа байсантай холбоотой байжээ. Тэр алдааг олж заасан хүн бол Эйнштейн бөгөөд, шинээр босгосон татах хүчний онол нь Харьцангуйн онол байсан юм.
Далай ван гэдэг үл мэдэх гаригийн оршихуйг зөгнөж, “хүн төрөлхитөний мэргэн оюун байгалийг номхотгож чадлаа” хэмээн хамраа сөхөн ихэрхэж байсан хүмүүс, ингэж сөхсөн хамраа буулган номхорч байсан удаатай. Үүний адилаар Харьцангуйн онолыг ч бас алдаагүй төгс онол гэж ам бардам хэлэх боломжгүй байж ч мэднэ. Нэг оньсогоны нууц тайлагдаж шинэ онол төрөн гарахад, түүгээр тайлбарлах боломжгүй өөр оньсого гарч ирдэг нь шинжлэх ухааны жам билээ.

Дэлхий вангийн “зэрэг буулгах” сенсацийн эргэн тойронд

Дээрх дэлхийн вангийн тухай яриа гарсантай холбогдуулан бага зэрэг сэдэв хазайхад, саяхан болж өнгөрсөн дэлхий вангийн “зэрэг буулгах” тухай хуучраагүй шуугианы талаар зухас хүүрнэе.
1930 онд нээгдсэнээсээ хойш дэлхийн ван нь нарны аймгийн 9 дэх гариг гэх статусаар олон жил танигдаж ирсэн. Гэвч үнэндээ дэлхийн ван нь бусад 8 гаригтайгаа харьцуулахад тэс өөр шинж төрхтэй гариг байсан юм.
Юун түрүүнд, түүний хэмжээ нь дэлхийн сарнаас ч жижигхэн, тэгсэн хэрнээ өөрийнхөө талтай тэнцүү хэмжээний томоо гариг Хароныг өөртөө дагуулдаг. Мөн, түүний тойрог замын нумралт (эллипс нь хэр зуйван болох) нь бусад гаригсаас хамаагүй том, дээр нь бусад гаригсын тойрог замууд бүгд бараг нэг хавтгай дээр байрлаж байхад, зөвхөн дэлхий ван л ганцаараа хөндлөн хазайсан байдаг. Цаашлаад, нарны аймгийн системийн алс чанад тийш ажиглалт хийхийн хэрээр, дэлхий вантай ижилхэн юм уу, түүнээс ч том хэмжээ бүхий жижиг биетүүд (Койперийн хүзүүвчний биетүүд) олон тоогоор олдох болов. Иймд зөвхөн дэлхий ванг тусгайлан авч үзэн гариг гэж өргөмжлөх нь зөв эсэх талаар шүүмжилсэн санаанууд гарах болсон байна.
2006 оны зун, олон улсын одон орон судлалын холбооны их хурал дээр ширүүн мэтгэлцээн өрнөсөний эцэст дэлхий ванг гаригаас “зэрэг буулгах” болж, одой гариг гэх бүлэгт оруулахаар шийдсэн. Гаригсын хөдөлгөөний тухай 3 хуулийг нээсэн Кеплерийн амьдарч асан газар болох Чехийн нийслэл Прагад нээгдсэн эл хуралд миний бие ч бас оролцсон юм. Анхандаа тухайн үед, дэлхий вангаас том биетүүдийг гариг болгон зэрэг нэмж, нарны аймгийн гаригсын тоо нийтдээ 12 болох тухай санал дэвшүүлэгдсэн юм. Гэсэн ч одон орончидын эсэргүйцлийн санал ар араасаа түрсээр, эсрэгээрээ дэлхий ванг зэрэг буулгах шийдвэр дээр тогтсон.
Ровери болон Томбогийн эх орон Америкт, америкчуудын нээсэн дэлхий ванг нь зэрэг буулгасан явдалд ард иргэд нь цухалдаж, тэр үеэр “зэрэг буулгах” болон “үнэлгээ буулгах” гэдэг утгаар “плутодох” гэдэг үг моодонд орж, 2006 оны моодны үгээр шалгарч байсан юм гэнэ лээ (Англиар дэлхий ванг Плуто гэдэг).
Өдийг хүртэл тодорхойгүй байсан нарны аймгийн гаригсын тодорхойлолтыг нэг мөр болгох гэсэн академик талын байр суурьнаас хандвал, бусад гаригтайгаа нийцэмгүй өөр шинжтэй дэлхий ванг хасах нь аргагүй явдал гэж санагдана. Гэсэн ч нарны аймгийн хамгийн захын гариг гэгдэн олон жил дотночлогдож, хүмүүсийн уярал романстай сүлэлдэж ирсэн дэлхий ванг зэрэг буулган хасаж орхисон нь, битүүхэн харууслын сэтгэл төрүүлдэг нь ч бас үнэн билээ.

Огторгуйг тэлсэн телескопын хөгжил

Ингээд 18-р зуун тийш яриагаа буцаая.
Сансрын механикийн онол гэх хүчирхэг зэвсгийг гартаа оруулсан ч, зөвхөн онолоор яваад огторгуйн жинхэнэ төрхийг таних боломжгүй. Онолыг бататгах ажиглалтын үр дүн байснаар сая огторгуйн бодит үнэн ил болж ирэх учиртай. Тиймээс ажиглалтын багажны хөгжил бол одон орны хувьд юунаас ч илүү чухал гэж хэлж болно.
Сансрын механикийн онолын алтан үеийг дэмжиж өгсөн нь, телескопын хөгжил байсан юм. Өмнөх бүлэгт ярьсанчлан, телескопоор анх удаа огторгуйг ажсан нь Галилео байсан. Галилеогийн анхлан хувиараа бүтээсэн телескоп нь диамертээрээ 4 см хэртэй, ойролцоогоор 30 дахин татдаг гэх, одоогийнхоор бол бага ангийн хүүхдийн тоглоом шиг өхөөрдөм эд байжээ.
Галилео болон Кеплер нарын хэрэглэж байсан нь, хоёр линз давхарлаж холбосон хугарлын телескоп юм. Харин үүнээс өөрөөр, гэрлийг цуглуулахын тулд толь (нөлөөт толь) ашигладагийг нь тусгалын телескоп гэдэг. Ньютон анх тусгалын телескопыг хэрэглээнд нэвтрүүлсэн гэж үздэг.
Тусгалын телескоптой харьцуулахад хугарлын телескопонд өнгөний гажилт болон гадаргын гажилт гэх зовлонтой асуудал бий. Линзээр биетийн дүрсийг үүсгэх үед, гэрлийн шулуун нь нэг цэгт цугларалгүй, дүрс нь бүрэлдэж муруйж харагдахыг гажилт гэнэ. Тэгэхээр өнгөний гажилт гэдэг нь, гэрэл нь өнгөнөөсөө хамаарч өөр хугарлын коэффициенттэй байх тул дүрс нь бүрэлзэж тод биш болохыг хэлдэг. Харин гадаргын гажилт гэдэг нь, бөмбөгөр гадаргатай линзний төвөөр нэвтэрсэн гэрэл болон захаар нэвтэрсэн гэрлүүдэд дүрсийг холбох байрлал нь зөрөх тул, мөн л бүрэлзэж тод биш болохыг хэлдэг.
Толь хэрэглэх тусгалын телескопод өнгөний гажилт болон гадаргын гажилт үүсэхгүй. Харин ташуу чиглэлээр нэвтрэх гэрлээс болж дүрс бүрэлзэх кома гажилт хугарлын телескопоос хавьгүй их байдаг. Тиймээс тусгалын телескоп нь хугарлын телескопоос үзэгдэх талбайгаараа жижгэрч ирдэг.
17-р зуунд хугарлын телескоп түгээмэл байсан боловч, одон орончид ялангуяа өнгөний гажилтад илүүтэй бухимддаг байж. Мөн илүү тод дүрс бий болгохын тулд телескопын дурангийн радиусыг том болгох шаардлагатай байсан боловч, тухайн үед том линз бүтээх нь маш хүндрэлтэй байсан байна. Үүнтэй харьцуулахад, том толь бүтээх нь хавьгүй хялбар байсан тул, 18-р зуун гэхэд тусгалын телескоп түгээмэл болж ирнэ. Тэнгэр ванг нээсэн Хершелийн хэрэглэж байсан нь, өөрийнх нь гар хийцийн тусгалын телескоп байсан гэдэг.
Гэвч тусгалын телескопонд үзэгдэх талбай нь жижигхэн гэх дутагдал бий. Үл мэдэх гаригийг эрж олохын тулд үзэгдэх талбай аль болох өргөн байвал сайн. Эндээс 18-р зууны сүүлийн хагаст, өнгө арилгагч линз ашигласан хугарлын телескоп зохион бүтээгдэв. Хугарлын коэффициент нь ялгаатай 2 өөр төрлийн шилэн линзийг холбож угсарсан өнгө арилгагч линз хэрэглэсэнээр, өнгөний гажилтын зовлонгоос ангижирчээ. 19-р зуун болоход өнгө арилгагч линзтэй хугарлын телескоп нь эргээд түгээмэл болж ирнэ. Далай ванг нээсэн Галлегийн хэрэглэж байсан нь, Берлиний одон орны төвийн хамгийн сүүлийн үеийн хугарлын телескоп байжээ.
Ийм байдлаар телескопын хөгжил нь хүмүүсийн огторгуйн тухай үзлийг улам бүр тэлсээр ирсэн юм.



Галактикийн төрхийг төсөөлөн дүрсэлсэн Хершел

Хүмүүс телескопоор ажиглалт хийсэн нь нарны аймгийн системээр хязгаарлагдсангүй. Шөнийн тэнгэр дэхь тоогүй олон одод тийш харцаа чиглүүлж, од хүртлэх зайг хэмжихийг зорьж, эсвэл оддын тархалтыг шинжихийг зорьцгоосон юм. Тэдний манлайлагч бол, тэнгэр ван гаригийг нээсэн сонирхогчийн одон оронч болох Хершел байв.
Хершел нь Германы (тухайн үеийн Прусс) Ханноверт төржээ. Эцэг нь цэргийн найрал хөгжмийн цоор хөгжим тоглогч бөгөөд, Хершелээс авахуулаад ах дүү зургуулаа бүгд хөгжимчин гэх хөгжмийн гэр бүл байв. Хөгжим зааж өгсөн гэрийн багш нь одонд дуртай нэгэн байсан тул, Хершел ч бас одон оронд дур сонирхолтой болсон гэдэг.
20 настайдаа Англид очиж, хөгжмийн зохиолч болон сүмийн орган тоглогч болон амжилт гаргахын хажуугаар, хобби болох одон орны ажиглалтанд бага багаар сатаарах болов. Хершел өөрийн гараар толь болон линз зүлгэж тусгалын телескоп хэд хэдийг бүтээж, орой болгон шахуу одот тэнгэрийг ажигладаг байж. Тийм нэгэн сонирхогчийн одон орончыг ганц ирмэлтээр алдарын зэрэгт хүргэсэн нь, 1781 онд Хершелийн 42 насандаа хийсэн тэнгэр ван гаригийн нээлт байв.
Түүний дараа Английн хааны дэргэд одон оронч болон ажиллангаа, Хершел нь оддын нарийвчилсан ажиглалтаа үргэлжлүүлнэ. Шөнийн тэнгэрийг хэд хэдэн бүсэд хувааж, бүс тус бүр дэхь одны тоо болон гэрэлтэлтийг хэмжив. Оддын өөрийн гэрэлтэлт нь бүгд тогтмол нэгэн ижил гэж үзвэл, дэлхийг хүрээлэх оддын гүдгэр байрлалын (3 хэмжээст) тархалтыг тодорхойлж болно.
1786 оны үед Хершел Арал огторгуйн таамгаа нийтэд зарлав. Арал огторгуй гэдэг нь одоогийн хэллэгээр галактик юм. Оддын тархалтын байдлаас, одод нь огторгуйгаар жигдхэн тархаж байрласан бус, “арал огторгуй” гэсэн бөөгнөрөл үүсгэж байрласан болохыг олж нээсэн байна.
Хершел бидний нарны аймаг харъяалагдах арал огторгуйн хэлбэрийг зээрэнцэг хэлбэртэй гэж төсөөлөн, түүний диамертыг ойролцоогоор 5,500 гэрлэн жил, зузаан нь ойролцоогоор 1,000 гэрлэн жил гэж баримжаалав. Тэгээд нарыг арал огторгуйнхаа бараг төвд байдаг гэж үзсэн байна. Үнэндээ манай галактикийн (сүүн зам галактик) хэмжээ нь диаметрээрээ ойролцоогоор 100,000 гэрлэн жил, төв хэсгийн зузаан нь 15,000 гэрлэн жил хэртэй бөгөөд, нар маань түүний төвөөс 30,000 гэрлэн жилээр алслагдсан байрлалтай байдаг. Хершелийн тооцооноос нэлээн өөр ч гэлээ, анх удаагаа галактикийн төрхийг төсөөлж гаргасан түүний амжилт бол үнэхээр гайхамшигтай юм.
Мөн Хершел нь олон тооны одон үүлийг ажигласан байна. Одон үүл гэдэг нь цэг хэлбэрээр гэрэлтэх оддоос өөрөөр, үүл шиг бүрэлзэн тархаж харагдах эрхэсийг хэлдэг. Үнэндээ бол, Хершелийн ажиглаж байсан одон үүлнүүд дотор хоёр тусдаа төрөл байсан юм. Нэг нь, одоо ч одон үүл гэж дуудагддаг бөгөөд, тэр нь манай галактикийн дотор талд орших хийн бөөгнөрөл юм. Харин нөгөө нь, манай галактикийн гадна талд байх оддын том бөөгнөрөл бөгөөд, өнөө үед түүнийг галактик гэж нэрлэдэг. Хершелийн үед энэ хоёрыг хооронд нь ялгаж чадалгүй, адилхан одон үүл гэдэг байжээ.




Одны жилийн шилжилтийн өнцөгөөс тодорсон огторгуйн цар хүрээ

Дээр дурьдсан галактикийн хэмжээний тухайд “гэрлэн жил” гэх нэгжийг ашигласан. Гэрэл нь 1 жилийн хугацаанд туулж өнгөрөх зайг 1 гэрлэн жил гэх бөгөөд, ойролцоогоор 9,460,000,000,000 км байдаг. Одод болон галактик хүртлэх зайг илэрхийлэхэд ашиглагддаг нэгж юм.
Гэрлэн жил гэдэг нэгжийг ашиглахын тулд, гэрлийн хурдыг зөв хэмжихгүй бол болохгүй. Урьд цагт хязгааргүй хурдтай гэж хүртэл тооцогдож байсан гэрлийн хурдыг анх хэмжсэн хүн бол Данийн одон оронч Рөмэр юм. Рөмэр нь бархасбадийн дагуул Иог бархасбадийн сүүдэрт халхлагдах “хиртэлтийн” хугацаа дэлхийгээс бархасбадь хүртлэх зайнаас хамаарч өөрчлөгдөж байгаа нь, гэрлийн хурд хязгаарлагдмал болохтой холбоотой хэмээн үзсэн байна. Ингээд хиртэлтийн төлөвийг нарийвчлан ажиглаж, гэрлийн хурдыг секундэд ойролцоогоор 220,000 км гэж тооцов. Энэ бол 1676 оны явдал. Бодитоор гэрлийн хурд нь вакум орчинд секундэд 300,000 км хавьцаа гээд бодохоор, тухайн үеийн ажиглах технологийн төвшинг харгалзаж үзвэл мундаг тооцжээ гэж үнэлж болох биз.
Ингээд, дөнгөж сая Хершел бидний амьдрах галактикийн хэмжээг диаметрээрээ 5,500 гэрлэн жил, зузааныг нь 1,000 гэрлэн жил гэж баримжаалсан тухай ярьсан. Гэвч тухайн үед хараахан одод хүртлэх зай нь сайн мэдэгдээгүй байсан юм. Тэр нь, одны жилийн шилжилтийн өнцөгийг тогтоож амжаагүй байсантай холбоотой байв.
Өмнөх бүлэгт (үзэх) зухас дурьсанчлан, дэлхий нарыг тойрч эргэхийг дагаад оддын харагдах чиглэл өөрчлөгдөх явдалыг жилийн шилжилтийн өнцөг гэдэг. Одны жилийн шилжилтийн өнцөгийг олж тогтоох явдал нь, тэнгэр төвт ертөнцийн үзлийн шууд нотолгоо болох бөгөөд, түүнтэй зэрэгцээд жилийн шилжилтийн өнцөгийн хэмжээг мэдвэл гурвалжины тригнометрийн аргаар од хүртлэх зайг ч бас тооцоолох боломжтой болно. Гэвч жилийн шилжилтийн өнцөг гэдэг туйлын өчүүхэн, энгийн нүдээр ажиглах нь байтугай телескопоор ажиглаад ч барагтай бол анзаарагдахгүй хэцүү ажил тул, 18-р зууны одон орончидын ганц хяслан болж байлаа.
Арай гэж жилийн шилжилтийн өнцөгийг хэмжсэн нь, 19-р зуун гараад багагүй хугацаа өнгөрсөн 1830-аад оны явдал байв. 1838 оны 12 сард Германы одон оронч Бессель одны жилийн шилжилтийн өнцөгийн хэмжилтийг амжилттай хийснээ зарлав. Тэр нь Хунгийн одны ордны 61-р од бөгөөд, жилийн шилжилтийн өнцөг нь ердөө 0.32 секунд байв. Энэ бол 1 хэмийг 10,000 хуваасны дайтай хэмжээ бөгөөд, дэлхийгээс тэргэл сарыг харах үеийн хэмжээ 0.5 хэм гэхээр, түүний 1/5000 хэмээх асар өчүүхэн утга юм. Тэгээд энэ утгаас Хунгийн одны ордны 61-р од хүртлэх зайг тооцтол, ойролцоогоор 11 гэрлэн жил болов.
Дараа жилийн 1839 оны 1 сард, Английн одон оронч Хендерсон нь Өмнөд хаалга (Centaurus) одны ордны Гялаан (Alpha) од хүртлэх жилийн шилжилтийн өнцгийг тогтоосноо зарлав. Хендерсон уул нь түүнээс ч өмнө шилжилтийн өнцөгийг тогтоогоод байсан боловч, хэмжилтийн нарийвчлалдаа итгэлгүй байсан тул зарлахаа азнаад байсан байж. Тэрнээс болж Бессельд урьтуулан зарлуулж, жилийн шилжилтийн өнцөгийг хамгийн анх хэмжсэн хүн гэх алдар хүндийг алдаж орхисон гэдэг.
Бессель болон Хендерсон нарын хэрэглэсэн нь өнгө арилгагч линз бүхий хугарлын телескоп байв. Телескопын хөгжлийн ачаар тийнхүү одон орончидын туйлын хүсэл биелсэн нь тэр болов. Хендерсон жилийн шилжилтийн өнцгийг нь хэмжсэн Өмнөд хаалга одны ордны Гялаан од бол, нарыг эс тооцвол дэлхийд хамгийн ойрхон од юм. Тийм хөрш од хүртэл, түүний шилжилтийн өнцөг нь ердөө 0.76 секунд, тэр хүртлэх зай нь ойролцоогоор 4 гэрлэн жилийн хэртэй. Тэгэхээр одод хоорондоо ямархан хол зайд алслагдсан байдаг, тэгээд тэдгээр тархай бутархай оддыг агуулах сансар огторгуй нь хичнээн уудам болохыг хүн төрөлхитөн тэгэхэд л сая нэг мөр ойлгон ухаарсан билээ.

Гар үл хүрэх эрхэсүүдийн физик шинжийг мэдэх арга

Ийнхүү 19-р зуун эхний хагас гэхэд хүн төрөлхитөн нарны аймгийн үл мэдэх гаригийг нээж, одод хүртлэх зайг хэмжиж, одод нь арал огторгуй (галактик) гэх бөөгнөрөл үүсгэн байдаг тухай мэдсэн байв. Уудам огторгуйн дунд одод хэрхэн тархан байрлаж, нар ба дэлхий тэдний хаах нь байрладагийг мэдэж, нэг ёсны “огторгуйн газрын зураг” бүтээх ажил алхам алхамаар урагшилж байсан юм. Энэ бол сансрын механикийн онолын гайхамшигт үр шим байлаа.
Гэвч эсрэгээр нь хэлбэл, төдийг хүртлэх одон орон судлал нь эхнээсээ дуустал ердөө л газрын зураг бүтээж байсан гэхэд болно. Францийн философич Конт, 1835 онд хэвлэсэн бүтээлдээ “Одон орон судлал гэдэг нь эрхэсийн байрлал болон хөдөлгөөний тухай номлодог ухаан юм” гэж өгүүлсэн байдаг. Алс холын тэртээх гар үл хүрэх огторгуйн эрхэсүүдэд хандаж бидний хийж чадах зүйл бол, зүгээр л “ширтэх” явдал байсан юм. Тиймийн учир, жишээ нь одод ямар бодисоос бүтсэн байдаг тухай болон, түүний найрлагын тухай мэдэх ямар ч боломжгүй хэмээн ойлгогддог байжээ.
Тэгтэл 19-р зуун дундаа орох үест одон орон судлал нь цоо шинэ өрнөлөөр хөвөрч эхлэнэ. Дэлхийгээс бусад эрхэсийн физик шинжийг шинжлэх ухаанчаар танин мэдэх Сансрын физик төрөн гарах нь тэр. Гар хүрч үл чадах эрхэсүүдийн төрөл бүрийн мэдээллийг хэлж өгөх нь тэднээс ялгарах гэрэл байсан юм.
Нарны гэрлийг призмээр (гурвалжин багана хэлбэртэй шил) нэвтрүүлэхэд, 7 өнгө болон хуваагддагийг та мэддэг болов уу гэж бодно. Гэрлийн өнгө гэдэг бол, гэрлийн долгионы уртын ялгааг илэрхийлдэг. Долгионы урт нь богинохон үзмэн ягаан гэрэл болон, урт долгионтой улаан гэрэл зэргээр, байгалийн гэрэл нь төрөл бүрийн урттай долгион бүхий гэрлүүдийн холимог байдлаар оршдог.
1814 онд, Германы физикч Фраунхофер нарны гэрлийг призмд нэвтрүүлэн хараад нэгэн хачирхам зүйлийг анзаарчээ. Призмийг нэвтлэн 7 өнгө болон хуваагдах нарны гэрлийг сайтар харвал, түүн дотор хар өнгийн хөндлөн зураас хэд хэд байна гэнэ. Фраунхофер нарны гэрэл дотор нийтдээ 576 ширхэг хар зураас олсон боловч, тэр нь юуг илэрхийлж байгааг ойлгосонгүй.
Тэгтэл 1859 онд Германы физикч Кирхгоф хоолны давсыг шатаах үед гарах шар гэрлийн урт нь хар зураасны нэгтэй давхцаж байхыг анзаарав. Бодисыг (химийн элемент) өндөр халуунд барихад, тухайн элемент болгонд харгалзах урттай гэрлийн долгион хүчтэй ялгардаг. Үүнийг “ялгарах цацраг” гэдэг. Нөгөөтэйгүүр, гэрлийн эх үүсгүүр болон ажиглагчийн хооронд ямар нэгэн элемент байвал, тэр элемент нь өөрийн ялгарах цацрагийн урт бүхий гэрлийн долгионыг шингээх тул, зөвхөн тэр урттай гэрэл ажиглагчид очихгүйд хүрнэ. Үүнийг “шингээлтийн цацраг” гэдэг.
Фраунхоферын олж харсан хар шулуунууд бол, нарны гэрлэн дэх шингээлтийн цацрагууд юм. Тэр нь давсны ялгарах цацрагтай (бүр нарийн хэлбэл давсыг бүрдүүлэгч элемент болох натрийн ялгарах цацраг) давхцаж байгаа гэдэг бол, нарны гадаад давхрагын агаар мандалд натри агуулагдаж буй болохыг илэрхийлж байгаа юм. Одон орон судлал бол “тэнгэрийн захиаг тайлж уншдаг судлахуун” гэж өмнө хэлсэн бол, тэрхүү тайлж унших ёстой захиа гэдэг нь тэнгэрээс ирдэг элдэв гэрлүүд байсан учиртай байжээ.
 



Зөвхөн наранд байдаг элементийг нээсэн нь

Нэг гэрлэн дотор ямар ямар урттай долгионууд агуулагдаж, урт тус бүрийн хүч нь ямар хэмжээтэй байгааг судлахыг “гэрлийн спектрыг анализ хийх” гэдэг. Спектр гэдэг нь уул гарлаасаа “холилдсон юмсыг ялгаж эгнүүлсэн зүйл” гэх утгатай. Нарны гэрлийг призмээр нэвтрүүлж түүний шингэсэн цацрагийг шалгаж үзэх нь, нарны гэрлийн спектрын анализын нэг хэлбэр юм.
Фраунхоферын нарны гэрэл дотроос илрүүлсэн олон тооны шингээлтийн цацрагуудыг өнөө үед Фраунхоферийн цацраг гэж нэрлэдэг. Фраунхоферийн цацрагийг судалбал, нар нь ямар бодисоос (элемент) тогтсон болохыг мэдэж чадна. Ингэж судалсаны үр дүнд наранд ус төрөгч болон кальц, төмөр, натри, магни, никел зэрэг элементүүд байдаг нь тогтоогдов.
Тэгтэл Фраунхоферийн цацрагуудын нэг нь, дэлхий дээрх ямар ч элементийн ялгарах цацрагийн урттай давхцахгүй байж. Ингээд, түүнийг дэлхий дээр байдаггүй зөвхөн наранд байдаг элементийн шингээлтийн цацраг гэж үзэн, тэрхүү үл мэдэх элементийг “гели” гэж нэрлэв. Грекийн үлгэр домогт гарах нарны бурхан Хелиосоос авсан нэр юм. Түүний дараа, гели нь дэлхийн агаар мандалд ч агуулагдаж байдаг нь тогтоогдсон бөгөөд, одноос ирсэн гэрэл нь хараахан мэдэгдээгүй байсан шинэ элементийн оршихуйг хүртэл зааж өгсөн нь тэр болов.
Одны спектр анализ нь анхандаа нарны гэрлийн анализаас эхэлсэн боловч, хожим нь бусад одод дээр ч хийгдэх болсон байна. Одон орончид спектрийн онцлогоор нь оддыг хэд хэдэн бүлэгт хуваав. Үүнийг спектрийн бүлэг гэх бөгөөд, О бүлэг, В бүлэг, А бүлэг, F бүлэг, G бүлэг, K бүлэг, М бүлэг гэсэн 7 бүлэг байдаг. Хүн дээр ярьдаг цусны бүлэг гэдэгтэй зүйрлэж болно. Цусны бүлэг хүний зан төрхөд нөлөөлдөг гэх санаа нэлээн сэжиг бүхий санагддаг боловч, оддын спектрийн бүлэг нь одны шинж чанартай гүнзгий холбоотой байдаг. О бүлгийн одны өнгө нь цэнхэр цагаан, тэндээс В бүлэг, А бүлэг,… гээд шилжихийн хэрээр цагаанаас шар өнгө, улбар шар өнгө рүү шилжиж, сүүлчийн М бүлэг нь улаан од болдог. Мөн одны өнгө нь одны гадаргын температурыг илэрхийлнэ. Төмрийг халаахад эхэндээ улаан өнгөтэй байснаа, дулаан нь ихсэхийн хэрээр улбар шар, шар өнгөтэй болсоор, сүүлдээ цав цагаанаар гялбасан өнгө ялгаруулдаг шүү дээ. Өөрөөр хэлбэл, О бүлэгт ойртох тусам од нь өндөр халуунтай, М бүлэгт ойртох тусам нам халуунтай байдаг байх нь.

Сансрын физикт ташуур өгсөн фото зургийн технологи

Телескопын хөгжил сансрын механикийн онолыг дэмжсэн шиг, сансрын физикийн хөгжилд ч бас шинэ технологи ташуур болж өгчээ. Тэр бол “фото зургийн технологи” юм.
1839 онд Францийн зураач Дагер мөнгөн ялтсанд дүрсийг үлдээх “дагеротайп” гэх аргачилалын фото зургийн технологийг зохион бүтээв. Энэ мэдээг сонссон одон орончид шалавхан түүнийг одон орны ажиглалтанд авч ашигласан байна. Төдийг хүртэл энгийн нүдээр харсан эрхэсийн байрлал болон хэлбэр, гэрэлтэлт зэргийг скеч (таталбар) хийн тэмдэглэдэг байж. Скечтэй харьцуулахад фото зургаар тэмдэглэл хийх нь объектив шинж, нарийвчлалтай шинж зэрэг талаараа хэд дахин давуу талтай байсныг хэлэх ч хэрэггүй биз.
Фото зургийн технологийг ашигласанаар, одон орончид одны гэрэлтэлтийг (гэрлийн хүч) нарийн хэмжих боломжтой болжээ. Зургийн хальсан дээрх оддын толбоны хэмжээ болон харлах байдлаас (од тод гэрэлтэй байхын хэрээр ялтас дээр тод хар толбо үлдээнэ) одны гэрлийн хүчийг зөв тогтоож болдог.
Ингээд 1856 онд гэрлийн хүчний тодорхойлолт ч шинэчлэгдэв. Урьд цагт эртний Грекийн Хиппарх, бүрэн тэнгэр дэхь хамгийн тод 20 одыг 1-р зэргийн од, энгийн нүдээр арай чүү харагдах бүдэг одыг 6-р зэргийн од хэмээн тодорхойлсон (үзэх). Үүнийг шинэ тодорхойлолтоор, 1-р зэргийн од болон 6-р зэргийн одны гэрлийн хүчийг яг 100 дахин зөрүүтэй болгож, 1 зэрэг өөрчлөгдөхөд гэрлийн хүч нь ойролцоогоор 2.5 дахин өөр байна гэж тогтоосон байна. Ингэж гэрлийн хүчний хэмжигдэхүүн бий болсон нь ч фото зургийн технологийн ач байсан юм.
Цаашлаад, фото зурганд энгийн нүдээр хийх боломжгүй “урт хугацааны шаралт” гэх онцгой арга байдаг. Асар холын од галактикаас ирэх гэрэл нь дэндүү үл ялиг тул, том амтай телескоп ашиглаад ч тун ажиглах боломжгүй байдаг. Харин фото зурган дээр хэдэн цагаар шараад орхичихвол, үл ялиг гэрэл ч бай хуримтлагдан давхралдсаар, зургийн хальсан дээр дүрс нь тод гэгч нь үлддэг байна.
Мөн одны жилийн шилжилтийн өнцөгийн хэмжилт ч бас, фото зургийн технологийг ашиглавал энгийн нүдээр ажигласанаас хамаагүй нарийвчлалтай хйиж болдог. Үүний ачаар дэлхийгээс харьцангуй ойрхон од хүртлэх зайг өндөр нарийвчлалтай тооцоолж чадах болсон байна. Жилийн шилжилтийн өнцөгийг хэмжихээргүй дайны холын эрхэс хүртлэх зайг “хувьсагч од” гэх одыг ашиглан тооцдог бөгөөд, энэ аргачилалын тухай дараагийн бүлэгт ярьж өгье.

Одны нэг насны амьдралыг дүрслэх онол

Өмнө ярьсан оддын гэрлийн хүч буюу гэрэлтэлт гэдэг нь, дэлхийгээс харахад хэр зэрэг тод харагдаж байгааг хэлдэг. Одны өөрийнх нь бодит гэрэл (абсолют гэрлийн хүч) нь адилхан байлаа ч, ойрхон байгаа од хол байгаагаас тод ажиглагдана. Фото зургийн технологийг ашиглан, одны харагдах байдлын гэрлийн хүч болон од хүртлэх зайг зөв тогтоож чаддаг болмогц, одны өөрийн абсолют гэрлийн хүчийг ч мөн тооцох боломжтой болов.
Одны абсолют гэрлийн хүчийг, сая ярьсан спектрийн бүлэгтэй хослуулж харьцууласанаар, одны физик шинжийг улам гүнзгий судлах боломжтой болно. Одны абсолют гэрлийн хүчийг босоо тэнхлэг, спектрийн бүлгийг хэвтээ тэнхлэг болгоод, төрөл бүрийн оддыг ямар төрөлд харъяалагдах болохыг харуулсан схемийг HR схем гэдэг бөгөөд доорх зураг шиг юм байдаг. HR гэдэг нь, энэ зургийг санаачлан бүтээсэн Херцшпрунг, Рассел гэх хоёр одон орончийн нэрнээс гаргаж авсан нэр юм.


HR схемийг харахад, одод нь ерөнхийдөө 3 том хэсэгт хуваагдана. Нэг дэхь нь, схемийн зүүн дээдэхээс баруун доодох хүртэл хөндлөн сунаж тогтсон групп бөгөөд, үүнийг үндсэн дарааллын одод гэдэг. Ихэнх одод энэхүү үндсэн дарааллын одонд хамаарагдана. Хоёр дахь нь, схемийн баруун дээхэн цугласан групп бөгөөд, үүнийг аварга одод болон хэт аварга одод гэдэг. Гурав дахь нь схемийн зүүн доор байрлах групп бөгөөд, цагаан одой одод гэж дууддаг.
Одон орончид энэ схемээс “одны нэг насны амьдралыг” тайлж уншихыг оролдов. Эхэн үеийн онолоор, од нь эхлээд том улаан (дулаан багатай) аварга од болон төрдөг гэж үзэв. Аварга од нь өөрийн татах хүчний нөлөөгөөр агшсаар яваандаа дулаан нь ихсэж, схемийн зүүн тийш шилжин залуухан үндсэн дарааллын од болно. Тэндээсээ од нь шатсаар дулаанаа буулгаж, үндсэн дарааллын одны дагуу баруун доош чиглэн уруудаж, эцэстээ шатаж дуусангуут амьсгал хураадаг болов уу гэж төсөөлсөн байна. Үүнийг одны хувьсалын онол гэдэг. “Хувьсал” гэхээр амьтадын хувьсал санаанд бууж мэдэх боловч, одод болон огторгуй нь цагийн урсгалаар төрхөө өөрчлөөд явахыг ч бас хувьсал гэж нэрлэдэг байх нь.
Гэвч 19-р зууны сүүлийн хагаст, од ямар механизмаар шатаад байгаа нь тодорхойгүй байв. HR схем дотор нар нь үндсэн дарааллын одны тэг дундуур хавьцаа байрладаг. Тухайн үеийн одны хувьсалын онолоор бол, нар нь хувьсалын сүүлийн төвшиндөө ойртож ирээд байгаа болж, төд удалгүй шатаад дуусчихна гэж ойлгогдож байлаа.
20-р зуун гарч, атом болон атомын цөмийн бүтцийг мэдсэнээр, од нь цөмийн нэгдэл гэх механизмаар шатдаг болох нь тогтоогдоно. Энэ тохиолдолд, одны хувьсалын сценарь нь тэс өөр хөврөлөөр өрнөх болно. Дөнгөж төрсөн од нь ерөнхийдөө үндсэн дарааллын одны баруун доороос гараанаас гарч, цөмийн урвалын хүч нь эрчимжихийн хэрээр дулаанаа өсгөн зүүн дээшээ шилжээд явна. Од хүнд байх тусмаа дулаан нь ихсэх тул, илүүтэй зүүн дээш хөөрнө. Ингээд цөмийн нэгдэл нь тогтворжингуут, үндсэн дарааллын дундах тухайн нэг газар хэсэг тогворжино. 5 тэрбум жилийн настай нар маань өнөө үед яг тэр тогтвортой үе дээрээ байгаа бөгөөд, цааш ахиад 5 тэрбум жилийн турш тогтвортойгоор гялалзан гийх болно гэж үздэг.
Ингээд цөмийн урвалын түлш болох ус төрөгчийнхөө ихэнхийг хэрэглэж барахад од нь өтөл үеэ угтаж, одны гадарга нь тэлж дулаан нь бууран, аварга од болон хувирна. Түүний дараа, хөнгөн аварга одны гадаргын агаар мандал нь салж замхран, өндөр халуунтай цөм нь ил гарч, жижигхэн бөгөөд өндөр халуун бүхий цагаан одой од болон алгуурханаар хөрсөөр огторгуйн дунд уусан арилж оддог. Харин хүнд аварга одны тухайд гэвэл, цөмийн нэгдэлийн эрч улам идэвхжиж дулаан нь дээшлэн, эцэстээ нэн шинэ одны сүрт тэсрэлт хийн мөхдөг.
Ийм байдлаар одны гэрлийг анализ хийн, хүмүүс гар үл хүрэх оддын шинж чанарыг мэдэж, хүний амьдралаас хамаагүй урт одны нэг насны амьдралыг хүртэл төсөөлөн бодож чаддаг болсон юм.


Топлерийн нөлөөнөөс мэдэх эрхэсийн хөдөлгөөн

Одны спектрийн анализаар мэдэж болох үр дүн дунд бас нэгэн чухал зүйл бий. Тэр бол Топлерийн нөлөөнөөс одны хөдөлгөөний хурдыг мэдэж болох явдал юм.
Түргэн тусламжийн машин ойртон ирэх үед дуут дохио нь өндөр дуу болон сонсогдож, эсрэгээрээ түргэний машин холдон одох үед дуут дохио нь нам дуу болж сонсогддог шүү дээ. Үүнийг Топлерийн нөлөө гэдэг. Дууны эх үүсгүүр нь ажиглагчид ойртох тохиолдолд дууны долгионы урт нь агшиж богиноор ажиглагдах тул, өндөр дуу болж сонсогддог. Эсрэгээрээ дууны эх үүсгүүр болон ажиглагч нь харилцан холдох тохиолдолд, дууны урт нь сунан уртсаж уртаар ажиглагдах тул, нам дуу болж сонсогддог байна.
Тэгэхээр топлерийн нөлөө нь долгионлог шинжтэй зүйл дээр бий болдог. Гэрэл ч бас долгионлог шинжийг агуулах тул, гэрэлд ч бас топлерийн нөлөө ажиглагдах учиртай гэсэн үг.
Жишээлбэл, нэг од улбар шар гэрлийг цацруулж байг. Хэрэв энэ од дэлхийгээс холдож яваа гэвэл, топлерийн нөлөөгөөр түүний гэрлийн долгионы урт сунан уртаар ажиглагдана. Гэрлийн долгионы урт нь түүний өнгийг илэрхийлэх тул, анхны гэрэл нь улбар шар өнгөтэй тохиолдолд, дэлхийгээс харахад урт нь сунан уртассан одны өнгө улаавтар болж харагдахад хүрнэ. Үүнийг улаан тийш шилжих гэдэг утгаар улаан шилжилт гэж хэлдэг. Эсрэгээрээ дэлхий рүү харилцан ойртох үед, гэрлийн долгионы урт нь агшиж харагдах болохоор, цэнхэртэж ажиглагдана. Үүнийг цэнхэр шижилт гэдэг.
Тэгвэл улайж харагдах одны хувьд, тэр нь угийн улаан өнгөтэй юм уу, эсвэл улаан шилжилт хийгээд улаан болж харагдаад байгаа юмуу гэдгийг яаж ялгах вэ? Үүнийг одны спектрийн анализ хийснээр мэдэж болно. Спектр дундах шингээлтийн цацрагуудын давтамжийг судалж, тэр нь бидний мэдэх элементүүдийнхтэй давхцаж байвал, тэр гэрлийн давтамж өөрчлөгдөөгүй байнаа гэсэн үг болно. Хэрвээ шингээлтийн цацрагуудын урт бүгд нэгэн жигд урт эсвэл богино болсон байвал, түүнийг топлерийн нөлөөнд орсон гэж тогтоох юм.
Тиймээс спектрийн анализ хийвэл, од болон галактик зэргийн хөдөлгөөний хурдыг (нарийн хэлбэл харагдах чиглэлийн дагуух хөдөлгөөний хурд) мэдэх боломжтой байх нь. Үүнийг эрхэсийн абсолют гэрлийн хүчтэй нь харьцуулсанаар, тухайлбал галактикийн хуйларсан бүтэц хэрхэн бий болсон зэргийг тооцох боломжтой болох юм. Мөн галактикийн хөдөлгөөний хурдыг судалсанаар, огторгуй бүхэлдээ тэлж байгаа болохыг ч илрүүлэх боломжтой юм. Эдгээр судалгаанууд нь 20-р зуун гарсанаар явагдах болсон зүйл тул, нарийн яриаг дараагийн бүлэгтээ шилжүүлье.
Ингээд, энэ үдшийн яриагаа үүгээр өндөрлөе. Сайхан амраарай.



Үргэлжлэл - Big Bang сансрын онол гарч ирсэн нь


7 comments:

  1. Бичсэн өгүүллэг бүрийг чин унших дуртай. Хялбархан ойлгогддог логик гаргалгаа сайн. Баярлалаа

    ReplyDelete
  2. Anonymous3/7/14 21:12

    Mash sonirholtoi, oilgomjtoigoor bichsen baina. Mundag yumaa, bayarlalaa :)

    ReplyDelete
  3. yostoi l noir huljaaj ihiig bodogduulsan niitleluud baina

    ReplyDelete
  4. Anonymous23/7/16 13:47

    bayrlala

    ReplyDelete